Fundacja im. Stefana Batorego zaprasza do udziału w dyskusji „Wędrówka Gabriela. Religia i antysemityzm”.

Wprowadzenia do rozmowy wygłoszą paneliści: Halina Bortnowska (teolog i publicystka), Paweł Buszko (socjolog), Konstanty Gebert (publicysta), ks. dr Henryk Paprocki (teolog, rzecznik prasowy Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego), prof. Joanna Tokarska-Bakir (antropolog kultury i religioznawczyni). Prowadzenie dyskusji: Aleksander Smolar, prezes Fundacji im. Stefana Batorego.

Dyskusję poprzedzi pokaz filmu Wędrówka Gabriela. Powstał on przy okazji badań etnograficznych prowadzonych pod kierunkiem prof. Joanny Tokarskiej-Bakir na Podlasiu hajnowsko-bielskim, w ramach projektu dotyczącego pamięci o Żydach i żywotności tzw. legend o krwi. Pokażemy także fragmenty rosyjskiego filmu Gabriel – moc boża (reż. Jurij Worobiewski), pytając o zagrożenia niesione przez antysemickie fantazmaty (jak pojawiający się w kontekście św. Gabriela mit o mordzie rytualnym) zakorzenione w wyobraźni chrześcijan. Poniżej: nota wprowadzająca do dyskusji oraz informacje o panelistach.

27 kwietnia, poniedziałek, godz. 18.00, Fundacja Batorego, Sapeżyńska 10a, sala im. Turowicza

Prosimy o potwierdzenie udziału w dyskusji do dnia 23 kwietnia 2009, tel. 022 536 02 00, fax 022 536 02 20, e-mail: debaty[at]batory.org.pl.

Święty Gabriel Zabłudowski – wedle legendy porwany i zamordowany przez Żydów dla zdobycia chrześcijańskiej krwi (w 1690 roku) – jest jednym z najbardziej popularnych świętych prawosławnych, patronem dzieci i młodzieży. Doroczna pielgrzymka z jego relikwiami (z Białegostoku do Zwierek) gromadzi setki wiernych. Kult św. Gabriela był jednym z tematów badań etnograficznych prowadzonych w 2007 roku przez studentów prof. Joanny Tokarskiej-Bakir na Podlasiu hajnowsko-bielskim, zamieszkałym w dużej mierze przez ludność białoruską i prawosławną. Był to drugi etap projektu Archiwum Etnograficznego „Systematyczne badania terenowe polskiej prowincji: pamięć o Żydach i żywotność legendy o krwi w czasach Holokaustu i po nim”. Badacze chcieli się dowiedzieć, czy na terenach, gdzie wielokulturowość od wieków była czymś naturalnym, społeczność żydowska była postrzegana i traktowana inaczej niż np. w okolicach Sandomierza, gdzie przeprowadzono pierwszy etap badań (opisanych w książce Joanny Tokarskiej-Bakir Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008).

Pokłosiem badań jest raport prof. Joanny Tokarskiej-Bakir (przy współpracy Katarzyny Barańskiej, Alicji Plachówny, Aleksandry Wróblewskiej i Anny Zawadzkiej – dostępny na stronie www.archiwumetnograficzne.edu.pl) oraz przygotowany przez Archiwum Etnograficzne film Wędrówka Gabriela, nakręcony podczas zeszłorocznej pielgrzymki do Zwierek. Stawiają one pytania: czy to religijne święto ma wpływ na upowszechnianie tzw. legend o krwi? Czy prawosławni Białorusini wierzą w opowieść o krwawym mordzie dokonanym przez Żydów? Jak się do tego ustosunkowuje miejscowe duchowieństwo? Czy dostrzega zagrożenie niesione przez antysemicki podtekst kultu męczennika? Czy warto pytać Cerkiew o „złych ludzi i złych Żydów” – i kto ma prawo to robić?

Na spotkaniu chcemy także pokazać fragmenty pochodzącego z obszaru Cerkwi Rosyjskiej, jawnie antysemickiego filmu Gabriel – moc boża (reż. Jurij Worobiewski). Film ten dostępny jest w Polsce, podobnie jak rozpowszechniane bez zgody Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego publikacje odwołujące się do antysemickich tekstów z XIX wieku i XX wieku (np. do nazistowskiego „Stürmera”).

Uczestnicy:

Halina Bortnowska-Dąbrowska (ur. 1931), filozof, teolog, publicystka (m.in. „Gazety Wyborczej”, „Tygodnika Powszechnego” i „Znaku”), autorka książki Już – jeszcze nie. Całoroczne rekolekcje z Ludźmi Adwentu. Animatorka przedsięwzięć społecznych, uczestniczka ruchu ekumenicznego. Współzałożycielka Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (obecnie przewodnicząca Rady tej Fundacji), Stowarzyszenia Przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii „Otwarta Rzeczpospolita” oraz Grupy Działania przeciwko Antysemityzmowi i Ksenofobii „Wirydarz”, od 1992 prowadzi warsztaty dziennikarskie Stowarzyszenia Młodych Dziennikarzy POLIS. Uczestniczka publicznych dyskusji dotyczących m.in. spraw społecznych (w tym na temat ruchu hospicyjnego) i religijnych, ekumenizmu, lustracji, praw człowieka, upamiętniania ofiar ludobójstwa, a także bioetyki.

Paweł Buszko (ur. 1981), absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych UW w ramach MISH, socjolog, dziennikarz, do 2009 działacz Białoruskiego Zrzeszenia Studentów. Interesuje się problematyką mniejszości narodowych, sprawami wschodnimi, historią antysemityzmu. Autor pracy Wizerunek Żyda w kulturze ludowej podlaskich prawosławnych Białorusinów, współautor i uczestnik badań „Laboratorium etnograficzne Podlascy Żydzi - trudna pamięć” (2006-2008).

Konstanty Gebert (ur. 1953), publicysta „Gazety Wyborczej“. Współzałożyciel Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów. W stanie wojennym – pod pseudonimem Dawid Warszawski – redaktor i publicysta dwutygodnika „KOS” i innych wydawnictw podziemnych. W latach 1992 – 95 relacjonował dla „Gazety Wyborczej” wojnę w Bośni. Założyciel i w latach 1997 – 2000 redaktor naczelny żydowskiego miesięcznika „Midrasz”. Autor m.in.: Przerwa na myślenie (1986), Magia słów: polityka francuska wobec Polski po 13 grudnia 1981 roku (1991), Obrona poczty sarajewskiej (1995), Dziesięć dni Europy. Archeologia pamięci (2004), Wojna czterdziestoletnia (2004), 54 komentarze do Tory (2004), Miejsce pod słońcem. Wojny Izraela (2008).

Ks. Henryk Paprocki (ur. 1946), doktor teologii Instytutu Św. Sergiusza w Paryżu, duchowny prawosławny, rzecznik prasowy Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, wykładowca Uniwersytetu w Białymstoku, Prawosławnego Seminarium Duchownego i Akademii Teatralnej w Warszawie, opublikował m. in.: Wieczerza Mistyczna (1988), Teksty o Matce Bożej (1991-95, I-III), Obietnica Ojca. Doświadczenie Ducha Świętego w Kościele Prawosławnym (2001), Lew i mysz, czyli tajemnica człowieka. Esej o bohaterach Dostojewskiego (1997), tłumacz m. in. dzieł Mikołaja Bierdiajewa, Sergiusza Bułgakowa, Oliviera Clement, Mikołaja Łosskiego i Aleksandra Schmemanna.

Joanna Tokarska-Bakir (ur. 1958), antropolog kultury, religioznawczyni, eseistka. Profesor w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, kierowniczka Archiwum Etnograficznego. Stypendystka m.in. Humboldta i Mellona; laureatka m.in. Nagrody „Res Publiki Nowej” za najlepszy esej roku 2001 („Obsesja niewinności”) oraz Nagrody im. Poli Nireńskiej i Jana Karskiego za rok 2007. Ważna uczestniczka debaty o Jedwabnem i o polskim antysemityzmie. Jest autorką wielu prac z zakresu antropologii kultury i etnografii m.in. Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne (1997), Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych (2000), Rzeczy mgliste. Eseje i studia (2004), Legendy o krwi. Antropologia przesądu (2008).

Aleksander Smolar (ur. 1940), politolog, publicysta, prezes Zarządu Fundacji im. Stefana Batorego, pracownik naukowy francuskiego Krajowego Centrum Badań Naukowych (CNRS).

Na podobny temat

• Polak w szafie
• „Polak w szafie” Artura Żmijewskiego na Chłodnej 25
• Kraków: „Legendy o krwi” pod Jaszczurami
• Społeczeństwo polskie: Pamięć cz.2 - 28 kwietnia
• Linie podziału: Joanna Tokarska-Bakir