Okazało się, że te wolne słowa mogą ulatywać w powietrze, a nawet zabijać.

- To im nie przychodziło do głowy. To były eksperymenty, duch wolności, poczucie radykalnej przypadkowości. Nihilizm pokolenia Wata, lat 20., był zasadniczo różny od katastrofizmu pokolenia Miłosza w latach 30. Taka radykalna wolność w rozumieniu Sartre’a - oto świat, w którym Bóg umarł, puste miejsce, gdzie wszystko jest możliwe - jest niesłychanie ekscytująca. Aż staje się to egzystencjalnie nie do zniesienia. Stanisław Krajewski wspominał o tym już dawno w eseju „Żydzi a komunizm”.

Ponadto kiedy masz taką ogromną przestrzeń czystej wolności, czujesz też ogromną odpowiedzialność. Oni cierpieli na patologiczny narcyzm. Narcyz nie tylko rozkoszuje się swoim narcyzmem, ale też cierpi. Oni nie mogli znieść ciężaru samych siebie i dlatego byli szczególnie narażeni na to, co Miłosz nazywał „ukąszeniem heglowskim”. Przyjęcie języka stalinowskiego było wyrazem nienawiści do siebie, oznaczało samounicestwienie. W pewnym sensie tego właśnie chcieli.

Ale jak można tak zmienić język?

- Byli bardzo twórczy. Ci intelektualiści byli kosmopolitami, co się zresztą nie kłóci z tym, że byli też namiętnymi Polakami; mówili po francusku, niemiecku, rosyjsku, czerpali z różnych źródeł. Umieli naśladować i wymyślać siebie samych. Pod względem życia intelektualnego międzywojenna Polska to nie był zacofany kraj. Była w centrum Europy.

Czyli ten język donosu i samokrytyki nie był podyktowany strachem?

- Przecież to nie byli oportuniści. Siedzieli w więzieniach w przedwojennej Polsce za swe przekonania.

Jak znalazła pani te wszystkie niezwykłe dokumenty, które są ozdobą pani książki?

- Archiwum Wschodnie w Warszawie, czyli Karta, ma ksera teczek NKWD, to wspaniałe źródło. Pojechałam też do Archiwum Kominternu w Moskwie, to tam dowiedziałam się o liście Jasieńskiego. Odwiedziłam 17 archiwów w pięciu krajach, ale najlepsze materiały znalazłam w Polsce. Świetne jest archiwum Broniewskiego w Warszawie.

Broniewski, legionista, komunista, więzień Łubianki, bardziej niepokorny niż inni, ostro pił - miałam wrażenie, że wiele już o nim wiem. Ale nie znałam znalezionego przez panią listu, pisanego do przyjaciela z czasów legionowych, gdzie Broniewski odcina się od swych żydowskich kolegów z Ziemiańskiej - że ich błyskotliwość to fałszywa głębia i szybkie wyczerpanie, gdy tymczasem „my, Słowianie, mamy intelekt ciężki, mniej lotny, ale również cięższy gatunkowo i głębszym nurtem, dalej płynący”.

- To był młody mężczyzna, dla którego, by użyć frazy Kundery, życie było ciężkie. Próbował zrozumieć siebie, wczuć się w rolę, którą ma zagrać. Próżny, arogancki, zarozumiały, zainteresowany tylko sobą, był zarazem romantycznym patriotą, który potrafił całkowicie się poświęcić. Największą pretensję miałam do niego o to, że szantażował kobietę, by usunęła ciążę, a do swojej przyszłej żony pisał, że to ta kobieta go uwiodła. Obrzydliwe.

Ale darowała mu pani?

- Tak, kiedy zabrałam się do odcyfrowywania jego ręcznie spisywanych protokołów przesłuchań w NKWD. Byłam pod takim wrażeniem jego odwagi! Wiem, że teraz w Polsce jest dużo młodych ludzi, którzy z góry wiedzą, że by się w takiej sytuacji zachowali świetnie. Ja tak dobrze o sobie nigdy bym nie pomyślała, jestem nerwowa, łatwo się boję. Zachwyciło mnie jego poczucie lojalności wobec przyjaciół. Pisał we wspomnianym liście: „Sprzykrzyli mi się już bardzo ci Żydkowie literaccy z »Ziemiańskiej «”. Ale on od tych „Żydków” nigdy się nie odciął. Ważnym dla mnie tematem tej książki jest przyjaźń. To temat rzadko poruszany przez historyków: jaką rolę w biegu historii odgrywa przyjaźń.

Dlatego, nikogo nie oceniając, ujawnia pani wyraźną sympatię do Wandy Wasilewskiej i Janiny Broniewskiej? Spodobało się pani, że ich przyjaźń trwała tyle lat, i ich nowoczesne, jak na tamtą epokę, poglądy na temat roli kobiet? Broniewska, stalinowski kastrator talentów w Związku Literatów Polskich, i Wasilewska, która donosiła do Chruszczowa, to wyjątkowo paskudne postacie.

- Jak bym była Polką, nie mogłabym napisać takiej książki. A tak, z oddali, zainteresowała mnie ich kobieca strona, babski język ich listów. Wzruszyła mnie siła tej babskiej przyjaźni. Nie jestem nimi zachwycona, raczej nieco zafascynowana. Jeżeli chodzi o to, co one zrobiły - nie ma wymówek. I ja, jako osoba, która nie żyła za komuny, która nie cierpiała za jej sprawą, mam najmniejsze prawo, by komukolwiek wybaczyć. Nie chciałam nic usprawiedliwać. Chodziło mi o to, by pokazać całą tego złożoność.

Idea totalitaryzmu wiąże się z zacieraniem się granicy między sferą prywatną a publiczną. Slavoj Żiżek pisał, że nie ma większej miłości niż rewolucja, w imię której kochankowie są gotowi zdradzić się nawzajem. Interesowała mnie lojalność i przyjaźń właśnie tych, którzy naprawdę do głębi kochali przede wszystkim rewolucję, czyli to, czy pozostało w nich w ogóle jakieś miejsce dla osobistej przyjaźni.

W Moskwie poznałam córkę Wandy Wasilewskiej, tłumaczkę z polskiego, wrażliwą, kulturalną panią, która walczy z duchami przeszłości. Ma pretensje do matki, najbardziej za Mariana Bogatkę…

…jej męża, polskiego murarza i działacza PPS-u, którego NKWD zabiło niemal na jej oczach.

- Pani Ewa bardzo go kochała i uważa go za swego ojca. Ona jest dzieckiem pierwszego męża Wasilewskiej, ale on umarł i to Bogatko dziewczynkę wychowywał. Jej matka nigdy nie powiedziała jej ani słowa o tym, dlaczego zginął. Według oficjalnej wtedy wersji zabili go ukraińscy nacjonaliści. Można było sądzić, że w taką wersję uwierzyła Wasilewska. Jednak po opublikowaniu pamiętników Chruszczowa wiadomo, że ten wysłał do niej Mykołę Bażana i Ołeksandra Korniejczuka…

…przyszłego jej męża…

- …żeby przeprosić ją za to, co zrobiło NKWD, że oni się pomylili. Jak Wasilewska się z tym pogodziła? Czy rzeczywiście się pogodziła? To było jedno z najtrudniejszych dla mnie pytań. Nadal nie mam na nie odpowiedzi.

Komentarze

Dodaj nowy

3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.”