Ostatnimi czasy w Polsce wiara przestała być problemem. Dla wierzących i dla niewierzących. Od dawna nie widzę wokół siebie żadnych poważnych dyskusji o wierze, znaczących tekstów. Nie przypominam sobie nawróceń, zdarzają się zwątpienia, ale spokojne, bez głębszej refleksji: to po prostu powolne zobojętnienie. Prawie nie spotykam też ludzi przejętych wiarą, choć spotykam często osoby wierzące. Dominuje rytuał. Kombinat pracuje, oddycha, buduje…

Cynizm i martwe formy

Nigdy nie umiałem odnaleźć się w przygotowanych przez poprzednie pokolenia formach zbliżenia do wiary albo religii. Po żarliwych próbach zawarcia strategicznego sojuszu przeciw PRL (ale sojuszu mającego wykraczać poza tę walkę) między inteligencją laicką i katolicyzmem zostały dziś jedynie dobre maniery nakazujące wspominać czasem o lękach metafizycznych, obecności mitu i tęsknocie za sacrum. I powtarzanie, że „nie ma to jak dekalog”, ale bez jakiejkolwiek próby pogłębionej refleksji etycznej, którą zastąpiło zinstrumentalizowane politycznie moralizatorstwo. Poza tym każdy powinien mieć za sobą jakieś przeżycie religijne, długą i szczerą dyskusję z księdzem, albo choćby stanięcie na krawędzi, gdzie rzędem stoją Michnik, Kołakowski i inni. Ale jest to dziś wyłącznie kod wewnątrzpokoleniowy, zupełnie obcy następcom. Zresztą bezpośrednich następców hurtowo na katolicyzm nawrócił raczej stan wojenny, a nie lęki metafizyczne, a tym bardziej książki i debaty. Zaś horror metaphysicus Kołakowskiego i Michnika przerwany został wrzuceniem ich z powrotem do obozu lewicy laickiej przez jeszcze mniej krygujące się w sprawach metafizyki pokolenie. W latach 90. zbliżenie inteligencji laickiej z Kościołem wykazało swą bolesną właściwość „odgiętej gałęzi”. Jeśli odegnie się gałąź, smagnie nas, powracając do poprzedniego położenia. Zniknął nawet ostatni bastion, czyli „kościół otwarty”. Wystarczy zobaczyć, ile otwartości zostało u Jarosława Gowina. Tyle mniej więcej, ile lewicowości u Leszka Millera.

Na pokolenie roczników sześćdziesiątych - niemal w całości manifestujące swój katolicyzm zwany także antykomunizmem - patrzyłem po 1989 roku jak na dziwaczny płód „Kościoła, lewicy, dialogu”, z którego wyrosnąć miał ojcobójca. Mieliśmy tu dziwaczne połączenia fanatyzmu religijnego z nihilizmem, gwałtowne nawrócenia i odwrócenia. Daleko zresztą mniej efektowne niż Wiktora Woroszylskiego, Jerzego Andrzejewskiego albo Aleksandra Wata - legendarnego przedwojennego marksisty, któremu na koniec zdarzyło się z krzyżykiem na szyi przewodzić wycieńczonym Żydom zamkniętym w areszcie w ZSRR, przyjąć chrzest w roku śmierci Stalina, zbliżyć się do judaizmu, a na koniec popełnić samobójstwo. Rzucanie się od ściany do ściany roczników sześćdziesiątych odbywało się w bardzo wąskim pomieszczeniu. Zaś po okresie epilepsji metafizycznej pacjent wpadł w śpiączkę sloterdijkowskiego cynizmu.

Gdy czytałem filozoficzne książki Kołakowskiego przygotowujące sojusz inteligencji z Kościołem, a także polityczne książki Cywińskiego, Michnika i innych, raziła mnie dwuznaczność zestawiania podniosłych analiz indywidualnych aktów wiary z argumentami o funkcjonalności religii dla życia społecznego. Cała ta literatura nie zbliża dziś w żaden sposób do wiary albo religii, bo nie ma tam miejsca na wiarę niepotrzebną.

I tak rozedrgana w wieku XX do granic możliwości amplituda metafizycznych wahań zbliżyła się w Polsce początku wieku następnego niemal do zera. A później żadnych pokoleń już nie było. Były tylko indywidualne kariery i porażki. Nowe religie i nowe rytuały konsumpcji. I nawet sztucznie zapłodnione przez media Pokolenie JP II było już tylko wykwitem tej nowej religii i ogólnonarodową (czytaj: obejmującą wszystkie kanały telewizji) konsumpcją śmierci papieża Polaka.

W „Uśmiechu grejpfruta” Jan Klata pokazuje dwóch dziennikarzy czekających na „ten” moment w apartamencie z widokiem na plac św. Piotra. Rozmawiają na temat prasowej relacji z wizyty papieża na wsi. Przytaczane są wypowiedzi prostych ludzi o ich życiu, wierze, marzeniach. Obaj wybuchają śmiechem. Gdy jeden odbiera komórkę, z telefonicznej wymiany zdań dowiadujemy się, że czekają na wiadomości o papieżu. „…zbliżenie na drżącą dłoń” - mówi jeden z nich do komórki i dodaje po chwili. - „Tak, tak, dłoń wyciągniemy z archiwum. Full profeska. Dobrze będzie”. W epilogu sztuki okazuje się zresztą, że Victoria ze Spice Girls rozstała się z Davidem Beckhamem, a więc news o śmierci papieża spada z pozycji „namber łan”. Klata swoją sztukę napisał jeszcze przed śmiercią papieża. Symptomatyczne pendant do niej stanowi powieść Piotra Czerskiego „Ojciec odchodzi”, którą wydał Piotr Marecki w lewicującym wydawnictwie ha!art - była to jedyna książka na ten temat w Polsce, co najlepiej świadczy o kulturotwórczym potencjale Pokolenia Jana Pawła II.

Moje własne nawrócenie

A jednak miałem swoje nawrócenie na wiarę. Wtedy dokładnie, gdy zorientowałem się, że po obu stronach istniejącej i w Polsce, i na świecie barykady wiara niemal zanikła. Myślę tu o fanatykach religijnych z jednej strony i sceptycznych humanistach zwanych także liberalnymi ironistkami z drugiej. W coraz bardziej skomplikowanym i niepewnym świecie rozpowszechniana z obu stron wiedza miała być coraz bardziej pewna i konieczna. Ścisła jak ekonomia, niepodważalna jak prawdy religijne, absolutna jak prawa człowieka. Wokół sami eksperci, pełen szacunek dla racjonalności, hołdy oddawane nauce oraz tytułom naukowym nawet w Radiu Maryja i wśród radykałów islamskich. Oraz scholastyka wyprowadzająca wszystkie prawdy pomniejsze z prawd podstawowych: o zbawieniu przez wolny rynek albo o konserwatywnej duszy polskiego narodu. Dzisiaj nikt już w nic nie wierzy, bo wszyscy wiedzą swoje. A ktoś, kto nie ma swojej wiedzy, a woli przyznać się do wiary, nazywany jest ideologiem.

Nawróciłem się, gdy uświadomiłem sobie, że wszyscy już wiedzą i nikt nie musi wierzyć. I że wiara to zawsze bronienie pewnych zasad w imię arbitralnie podjętej - a nie rzekomo wywiedzionej z fachowych ustaleń - decyzji o ich słuszności. Bo inaczej znika wymiar etyczny takiej decyzji. Nawrócenie na wiarę jest tożsame z inicjacją polityczną. Nie ma etyki bez wiary i nie ma polityki bez wiary. Wiara w Boga podobnie jak wiara w możliwą lepszą przyszłość pod pewnymi względami jest podobna - jest wiarą w coś, co nie istnieje. Autentyczna wiara nie dotyczy faktów, ale wyraża bezwarunkowe etyczne zobowiązanie. Wystarczy sobie uświadomić, co będzie, jeśli spróbujemy umocować prawa człowieka w wiedzy o ludzkości - dojdziemy do wniosku, że ludzie bardzo się różnią, a jedni zachowują się mądrzej i godniej niż inni. W prawa człowieka wierzymy więc nie na podstawie jakiejś wywiedzionej naukowo wiedzy pozytywnej, ale na podstawie arbitralnej decyzji, że uznajemy je za dobre i potrzebne. Wiem dobrze, że największym zagrożeniem dla wiary jest jej przemiana w usypiającą pewność. Dostrzegam i akceptuję emancypacyjny ładunek płynący z postmodernistycznej lekcji, że nie ma jednej obiektywnie słusznej racji, ale dostrzegam też impas, do jakiego prowadzi uznanie tylko racji cząstkowych. Widzę bowiem, że z impasu takiego obronną ręką potrafią wyjść jedynie bogatsi albo bezwzględniejsi - co najlepiej widać w świecie polskich mediów albo na scenie politycznej.

Tekst ukazał się w „Dzienniku” z 20 grudnia 2008. Na pytanie gazety o wiarę (lub niewiarę) odpowiadają także Holland, Bauman, Huelle, Wodziński, Chwin, Śpiewak, Krzemiński, Bielik-Robson, Łagowski i Król.