Uczestniczyłem ostatnio w nowym programie Bronisława Wildsteina „Cienie PRL”. Odcinek poświęcono bohaterom podziemia 1944 - 1948. Program jak program i Wildstein jak Wildstein, a jednak dyskusja na tak odległy już i - można byłoby sądzić - mało kontrowersyjny temat okazała się bardzo ciekawa i zaskakująca.

Najpierw odniosłem wrażenie, że dla dwóch młodych historyków z IPN - to znaczące, że do powszechnego użycia weszło pojęcie „młodego historyka z IPN”, w każdym razie to byli właśnie oni - i samego prowadzącego rozmowa o polskim podziemiu sprowadzała się właściwie do walki historycznej lewicy z historyczną prawicą. Pierwszą symbolizował sowiecki najeźdźca i jego sojusznicy, kolaboranci w Polsce, a drugą polskie społeczeństwo przechodzące spod jednej okupacji pod drugą. Co więcej, takie postawienie sprawy - choć powinno - wcale nie wydało mi się na pierwszy rzut oka fałszywe, oderwane od rzeczywistości, ekscentryczne. Czyż nie ten właśnie kontekst zawsze towarzyszy przyjętemu powszechnie sformułowaniu „polskie podziemie antykomunistyczne”? Nie zdziwiło mnie więc, że obok mnie zaproszono szefa krakowskiego SLD, żebyśmy razem bronili się przed treścią filmowych felietonów zawierającą oskarżające świadectwa losu mordowanych przez komunistyczną bezpiekę „leśnych”. Z punktu widzenia twórców programu kolega z SLD miał jedną wadę i jedną zaletę. Nie więcej niż trzydzieści parę lat (to oczywiście wada) i świadomość historyczną sięgającą co najwyżej do zwycięstwa Leszka Millera w 2001 roku. Na wszelki wypadek starał się więc zajmować stanowisko pośrodku, choć nie bardzo wiadomo było, gdzie niby ten środek jest. Zanim jednak naturalną koleją rzeczy znaleźliśmy się w roli spadkobierców Radkiewicza, Różańskiego i Fejgina, udało mi się przypomnieć kilka biografii bohaterów polskiego podziemia związanych z ruchem socjalistycznym. Zamęczony w Rawiczu w 1950 roku Kazimierz Pużak, od 1944 roku stojący na czele Rady Jedności Narodowej kierującej państwem podziemnym. Wcześniej z innym wybitnym działaczem PPS Antonim Pajdakiem podstępnie aresztowany i skazany w 1945 w procesie szesnastu. Pajdak wtedy odmówił zeznań i został z samego procesu wyłączony, przesiedział za to w sowieckich więzieniach do 1955 roku. Nie był to zresztą ostatni jego kontakt z komunistyczną prokuraturą. Gdy w 1977 roku po zabójstwie Stanisława Pyjasa aresztowano wielu działaczy Komitetu Obrony Robotników, pozostali wdarli się do Prokuratury Generalnej na Krakowskim Przedmieściu. Był wśród nich także nestor polskich socjalistów, który kazał się aresztować razem z innymi. Czasów KOR udało się dożyć również Ludwikowi Cohnowi, który aresztowany został w 1947 roku przez władze komunistyczne za próby odbudowy konspiracyjnej PPS - WRN i skazany w procesie jej przywódców na pięć lat więzienia. Inny typ powojennej biografii przedwojennego socjalisty prezentują emigracyjne losy Adama Ciołkosza. Wspominam o nim, bo to właśnie jemu udało się w roku 1966 doprowadzić do Światowego Zjazdu Polski Walczącej. Tyle szczęścia, aby uczestniczyć w nim, nie mieli natomiast tacy działacze PPS jak Antoni Zdanowski, którego UB aresztowało przed wyborami w roku 1947 i po nieludzkich torturach zwolniło w takim stanie, że umarł parę dni później. Z kolei Janina Pajdakowa tortur znieść nie mogła i popełniła w więzieniu samobójstwo. Nazwiska i wyroki polskich socjalistów wymieniać niestety można długo. I myślę, że zaskoczeni w tej rozmowie byliśmy wszyscy (sam przecież w naturalnym odruchu dałem się złapać na ciąg prostych podstawień: lewica = komuna = mordercy; i prawica = Polacy = mordowani), a przecież wszyscy dobrze znaliśmy wszystkie te historie. Ta część dyskusji skończyła się w każdym razie na tym, że jeden z młodych historyków z IPN stwierdził wręcz, że to socjaliści byli dla Sowietów największymi wrogami, bo stanowili dla nich największą konkurencję ideologiczną.

W fenomenologii polskiej pamięci zbiorowej zjawisko Polski podziemnej jest własnością polskiej prawicy i to niekoniecznie dlatego, że zostało kłamliwie zawłaszczone. Wcale nie uważam moich rozmówców za nieuczciwych intelektualnie albo za kiepskich historyków. Chętnie podjęli w rozmowie temat tradycji polskich socjalistów, byli tylko trochę zdziwieni…

To ciekawe, że właśnie polscy konserwatyści jako pierwsi po postmodernistycznych intelektualistach zrozumieli, że historia nie istnieje poza dniem dzisiejszym. Że to historycy wyposażają przeszłość w znaczenia, bowiem ona sama w sobie żadnego znaczenia nie posiada. W naturalny sposób wyginęli za to ich pierwsi przeciwnicy - ci, którzy naiwnie chcieli zamknąć historię w gabinetach akademickich. Dzięki Fryderykowi Nietzschemu wiemy, że nasza historia jest naszą genealogią. Zaś to, jak kreślimy opisy historyczne, jak budujemy kształt naszej pamięci zbiorowej, zawsze uwikłane jest w teraźniejsze gry sił. Zatarcie pamięci o historii działaczy socjalistycznych wynika z naturalnej słabości ideowej lewicy, która dopiero dziś odradza się z popiołów po rozpadającej się formacji postkomunistycznej. Pamięć i tradycja są koniecznym elementem funkcjonowania każdej formacji politycznej. Słabość współczesnej lewicy znajduje odzwierciedlenie w słabej pamięci o jej tradycjach. I odwrotnie. Ożywienie tej pamięci jest jednym z koniecznych warunków odbudowy lewicy w Polsce. I być może największą ofiarą systemu komunistycznego jest właśnie polska lewica, o jej poświęceniu nie ma nawet kto instytucjonalnie pamiętać.Naturalnie i bezrefleksyjnie wpadamy w sidła opowieści o tym, jak to lewica ma na rękach krew polskich patriotów. Tradycja polskiego ruchu socjalistycznego jest jedyną właściwie naprawdę zerwaną tradycją polskiej myśli politycznej, która ledwie tli się dziś i wymaga gruntownej odbudowy.

Dalsza część dyskusji w programie Wildsteina pozwoliła zbadać jeszcze jeden fenomen - przesadną dla normalnego człowieka skłonność moich rozmówców do ekscytowania się komunistycznym terrorem, epatowania opisami zbrodni i tortur, zdjęciami ofiar, rozpaczą rodzin. Coś w rodzaju historycznej pornografii. Każda narracja na temat komunistycznych represji musiała obfitować w drastyczne opisy okaleczonych zwłok, masakr i hiperboliczne porównania, na przykład PRL do Generalnej Guberni. Do dziś nie wiem, dlaczego potępienie komunistycznego terroru zawsze prowadzić musi przez porównania do hitleryzmu. Jeden z młodych historyków z IPN, żeby zapytać mnie, czy powinno powstać muzeum ofiar komunizmu, najpierw czuł się zmuszony podejść mnie pytaniem, czy popieram muzeum zbrodni hitlerowskich. Czemu właściwie służyć ma ta nekrolicytacja? Kto i do czego potrzebuje tej nieprzyzwoitej rachunkowości, gdzie po stronie „ma” zapisuje się miliony trupów? Pamiętam, jak w jednym z innych programów równie przejęty sprawą prowadzący pokazywał mi oraz innym zaproszonym gościom liczby zamordowanych - dwadzieścia pięć milionów przez nazistów i sto milionów przez komunistów - i czekał na reakcję. Czego się spodziewał? Uznania komunizmu za cztery razy gorszy od nazizmu? A co by się stało, gdyby komunizm odpowiedzialny był „jedynie” za dwadzieścia cztery miliony ofiar? Byłby lepszy niż nazizm? Czy prowadzący miałby się martwić z tego powodu, a ja cieszyć? Do dziś komunizm spotyka się z mniej jednoznacznymi odczuciami niż nazizm, bo przecież nie z inną oceną, to nie dlatego, że doprowadził do takiej, a nie innej liczby ofiar. I żadne zestawienia liczb pomordowanych nic tu nie zmienią. Różnicę tę wyjaśnia się najczęściej, wskazując na sam w sobie pozytywny ideał wyzwolenia ludzkości stojący za komunizmem i radykalne rasistowskie zło stojące za nazizmem. Choć i takie rozważania mają w sobie coś z dziecinnej zabawy żołnierzykami, to przynajmniej pokazują nam wyraźne, że z pewnością nie o przeszłość tu chodzi.

Na jakie więc lęki cierpi wspólnota polityczna, która ciągle musi rozgrywać te urojone walki? Dlaczego umysły jej najlepszych dziennikarzy i historyków wolą śnić koszmar o komunistycznym terrorze, oskarżać, pytać, zestawiać, licytować się na trupy i przejawy okrucieństwa, zamiast postawić sobie ambitniejsze pytania na temat przeszłości? Jaką wciąż krwawiącą dziś ranę zalepić ma ten fantazmat kiedyś najechanego i brutalnie okaleczonego społeczeństwa? Pytanie staje się tym bardziej ciekawe, gdy uświadomimy sobie, że pokonano już przecież nie tylko komunizm, ale nawet postkomunizm. Z pewnością nie chodzi więc o proste wykorzystywanie historii do stygmatyzowania przeciwników politycznych. Przecież gdy Wildstein skakał przez okno z komisariatu MO, szefa krakowskiego SLD zapewne nie było jeszcze na świecie. Oczywiście może być tak, że Bronisław Wildstein na wszelki wypadek kopie leżącego, żeby mieć pewność, że ten już się nie podniesie, ale może chodzi jeszcze o coś zupełnie innego.

Wykluczmy najpierw te odpowiedzi, które załatwiają sprawę jakimś ukrytym w społeczeństwie demonem zła. To nie nadprzyrodzone siły każą ludziom tropić agentów, obsesyjnie wspominać brutalną przeszłość albo głosować na populistów. A takich pseudowyjaśnień używają zazwyczaj ci, którzy wcale nie chcą zmierzyć się z problemem, słusznie obawiając się, że sami mogą mieć z jego powstaniem wiele wspólnego. Przypomnijmy sobie choćby elity III RP i ich wojnę z prawicowym populizmem…

Michel Foucault uczył, że historia w społeczeństwach kapitalistycznych służyła zazwyczaj pokazywaniu, w jaki sposób (świeżo wszak powstałe) wielkie narodowe całości zakorzenione były w poprzednich epokach oraz jak potwierdzały i utrzymywały swą jedność, przechodząc przez różne rewolucje i zawirowania dziejów. Najczęściej chodziło oczywiście o to, żeby obecnie rządzących i bliskie im idee ukazać jako konieczny skutek - owoc powolnego, okupionego nieraz wielkimi ofiarami dojrzewania. I zapewnić tym samym także trwałość władzy na przyszłość - skoro wywodzi się aż z otchłani przeszłości, nie obali jej żadna przyszła rewolucja, a zatem nie ma sensu jej nawet planować. Tak jak na przykład nie powinno się, jak mogliśmy wielokrotnie usłyszeć, zakłócać dialogu polsko-żydowskiego takimi książkami jak „Strach” Jana Grossa. Bo czy jesteśmy w stanie przyjąć rzeczywistą tezę tej książki, która brzmi znacznie ostrzej niż to, że antysemityzm powojenny był w Polsce powszechnym, a nie incydentalnym zjawiskiem? Dotąd przekonani byliśmy, że jesteśmy społeczeństwem homogenicznym etnicznie, kulturowo, religijnie i językowo w wyniku niezależnego od nas rozstrzygnięcia historii. Tacy po prosty wyszliśmy z drugiej wojny światowej. Po lekturze książki Grossa należy się zapytać, czy jednorodnie etniczni nie jesteśmy czasem w wyniku własnej decyzji? Czy u narodzin powojennej Polski nie leży czasem mord założycielski na niedobitych przez nazistów Żydach?

Zostawmy walki realne, bo nie mniej istotne toczymy wciąż w pamięci. Zatem być może i tamta z programu Wildsteina, wczorajszo-dzisiejsza, walka z Armią Czerwoną i jej pachołkami służy awaryjnemu sklejeniu rozpadającej się społecznej spójności. Klasyk badań nad pamięcią zbiorową Dominick LaCapra pisał, że „przepracowywanie problemów w sensie całościowym wymaga aktywnego uświadomienia sobie, iż w myśli i życiu społecznym zawsze pozostaje »plama«, nieczystość czy resztka przeszłości, której nie można całkowicie wyeliminować ani zmienić w coś dobrego. Owa niepoddająca się asymilacji resztka może zmieniać się w czasie; może też ulegać przewartościowaniu bądź przetworzeniu wraz ze zmianami w porządku normatywnym. Jednak zarówno z dekonstrukcji, jak i z psychoanalizy (zwłaszcza w wersji Lacanowskiej) płynie nauka, iż wiara, że można po prostu pozbyć się owej resztki przeszłości jest podejrzanie utopijna, a nawet niszcząca. Resztka ta wywołuje często niekontrolowane i nieświadome reakcje podmiotu, polegające na wybuchach aktywności skrywających faktyczną bezradność (acting out) i przymusowym powrocie treści wypartych. Szczególnie wówczas, gdy unika się rozpoznania źródeł lęku w sobie, często pojawia się skłonność do projektowania wszystkich sił lękotwórczych na odrębnego Innego”. Chodzi tu o podstawowe przemieszczenie, jakie zawsze w ten czy inny sposób przesłaniać ma nieusuwalne symboliczne pęknięcie w społeczeństwie, które stoi za każdym razem za podstawowym antagonizmem społecznym. Zaś to jak przemieszczony i czym przesłaniany będzie ów antagonizm, zależy od panującej w danym społeczeństwie konkurencji ideologicznej, od ideowopolitycznych możliwości epoki. Znany niemiecki historyk Ernst Nolte szokował kiedyś publiczność swoim słynnym twierdzeniem, że nazizm był jedynie przesadzoną reakcją na zagrożenie komunistyczne. Czyż faktycznie nie była to gorączkowa próba poszukiwania sposobu na budowę jakiejś społecznej całości (wspólnoty opartej na „krwi i ziemi”) w obliczu rozpadającego się weimarskiego społeczeństwa?

Slavoj Zizek zauważył, że antysemityzm jest urzeczowieniem, czyli ucieleśnieniem w pewnej grupie osób antagonizmu będącego własnością społeczeństwa. Antysemici traktują żydowskość jako rzecz, która z zewnątrz wkracza w społeczne ciało i zaburza jego równowagę. „Gdy przechodzimy z pozycji twardej walki klasowej do faszystowskiego antysemityzmu, nie mamy do czynienia z prostą podmianą jednej figury wroga (burżuazja, klasa panująca) na drugą (Żydzi)” - mówi Żiżek. Bowiem sama logika walki jest zupełnie inna. W walce klasowej klasy tkwią w antagonizmie, który przynależy do samej struktury społecznej. Zaś dla antysemity Żyd jest intruzem z zewnątrz, to on tworzy antagonizm. Wystarczy więc unicestwić Żydów, aby przywrócić społeczną harmonię. Czy nie podobna logika towarzyszy wyniesieniu komunistycznego agenta, „układu” albo byłego brutalnego oprawcy do rangi monstrualnej rzeczy, która jest źródłem społecznego zepsucia? I żądać jej unicestwienia, aby naprawić wreszcie życie publiczne?

Czy uprawiana w Polsce przez konserwatystów polityka historyczna nie jest czasem koniecznym dopełnieniem silnie rozwarstwiającego społeczeństwo projektu społeczno-ekonomicznych przemian? Popularność zabawy w tropienie agentów, straszenie Niemcami czy obsesyjne przywoływanie najbardziej wyszukanych tortur stosowanych przez komunistycznych oprawców biorą się pośrednio z istniejącego kontekstu ideowo-politycznego, który uniemożliwia normalną artykulację problemów i frustracji społecznych.

Zauważmy, że wszędzie na świecie, gdzie doszło do połączenia poglądów konserwatywnych z neoliberalnymi, trzeba było jakoś rozwiązać problem współistnienia konserwatywnej wizji zjednoczonej wspólnoty politycznej z neoliberalną praktyką oddawania kolejnych sfer życia obywatela żywiołowi wolnego rynku. Trzeba było znaleźć mechanizm, który pozwoli zapomnieć klasom niższym o walce o swoje interesy, i zwrócić ich w objęcia swoich własnych wyzyskiwaczy przedstawiających się jako obrońcy zagrożonej wspólnoty. Trik ten wykorzystał George Bush, ale nie gorzej poradził sobie także Jarosław Kaczyński. A dziś nawet Polacy wymyślili jeszcze jedną kombinację. Otóż można bronić zagrożonej wspólnoty przed tymi, którzy bronili jej poprzednio - kochamy Tuska, bo trzyma nas z daleka od Kaczyńskiego, którego kochaliśmy poprzednio, bo bronił nas przed „układem”. Żeby klasy niższe dały przybić się do złotego krzyża, wystarczyło uniemożliwić jakąkolwiek uczciwą dyskusję publiczną o ekonomii i zastąpić ją dyskusją o złych elitach, niewidzialnych agentach, czerwonych plamach w historii, zagrożeniu niemieckim i na tym sprzeciwie budować społeczną jedność. Jak żartobliwie podsumował to Thomas Frank: „Najwyraźniej nie istnieje taka ekonomiczna krzywda, której konserwatysta nie mógłby wyrządzić swojemu kumplowi z klasy pracującej, o ile tylko nad szklanką piwa scementują kulturową solidarność”. Czy zatem prawdą na temat polityki historycznej nad Wisłą nie jest więc - mówiąc językiem Louisa Althussera - „w ostatniej instancji” rosnące rozwarstwienie klasowe społeczeństwa? Zaprawdę, program Wildsteina stanowi nie tylko taktyczne uzupełnienie dla programu Tomasza Lisa.

Tekst ukazał się w „Europie” z 12 kwietnia 2008.