|
„Mimowolnie myślisz, czy ta chora, słaba dziewczyna nie jest jedynym mężczyzną w całej nowoczesnej Ukrainie?” - pisał o niej Iwan Franko. Słowa nestora ukraińskiej literatury miały być największym komplementem dla Łesi Ukrainiki, ale też trafiły w sedno - pisarka zasłużyła na przychylny stosunek starszego pokolenia, socjalnie i narodowo zaangażowanych literatów. Jednocześnie nieprawdą jest, że ona, jako jedna z pierwszych ukraińskich feministek, zgodziła się na tak przesadne maskulinizowanie. Niemały element „męstwa” w jej twórczości równomiernie uzupełniany był zmysłowością i „kobiecością”. Nawet teraz odbiór Łesi Ukrainki waha się miedzy tymi dwoma biegunami. Co tylko potwierdza, że wielcy twórcy nigdy nie są jednoznaczni i prości do zinterpretowania.
Larysa Kosacz (to jej prawdziwe imię i nazwisko) urodziła się 25 lutego 1871 roku w miasteczku Nowohrad-Wołyński, na zachodnich terenach „podrosyjskiej” Ukrainy. Jej życie nie było kolorowe - w dzieciństwie zachorowała na suchoty, z którymi zmagała się do końca życia. Możliwe, że ten przykry fakt pomógł jej tworzyć „odważną” poezję, którą tak zachwycał się Franko. Jednak poszczęściło się jej z edukacją, co ciekawe nie tyle dzięki matce - pisarce Olenie Pczilke (to również pseudonim), o ile przez wujka - Mychajła Drahomanowa.
Drahomanow był najbarwniejszym intelektualistą swoich czasów, wnikliwym historykiem i filozofem politycznym. Uciekając od prześladowań ze strony carskiego reżimu, wyemigrował do Szwajcarii, gdzie rozwijał ukraińską kulturę i uporczywie walczył z obskurantyzmem i nacjonalizmem ukraińskiej inteligencji, m.in. propagując idee Marksa. Drahomanow był pierwszym przedstawicielem ukraińskiej myśli lewicowej. Miał wpływ na młodego Frankę, jak i - w znacznie większym stopniu - siostrzenicę Łesię Ukrainkę.
Jaki paradoks kryje się w twórczości tej „chorej dziewczyny”? Jej pierwszy tomik poezji wyróżniał się nie tylko liryczną dojrzałością, ale i obecnością motywów społeczno-politycznych. Młoda Łesia Ukrainka stworzyła metaforę „słowa zbroi”, które miałoby pomagać w walce przeciwko niesprawiedliwości i brakowi swobody. W których to optymistyczna poetka upatrywała „poranny ogień” nowych, lepszych czasów. Starsze pokolenia, które ceniło słowną walkę o wyzwolenie narodu, ujrzało w Łesi Ukraince swoją godną następczynię. Właśnie te wiersze miał na myśli Franko w cytowanych na początku słowach. Młoda pisarka zdecydowała jednak nie poprzestawać na swoim „narodowym” wizerunku.
Pod koniec lat 90-tych XIX w. Łesia wzięła się za modernizację ukraińskiej literatury - nawet jeżeli jej utwory raczej były neoromantycznymi, niż modernistycznymi. Od tego momentu głównymi gatunkami, po które sięgała, stały się dramat i dramatyczny poemat. Były to niezwykłe utwory dla miejscowej publiczności. Po pierwsze, działanie większości z nich odbywało się w kontekstach, pełne były zapożyczeń ze światowej historii i kultury, od antycznej mitologii do XVII wiecznej Hiszpanii. Nie było w nich narodowego patosu - z tego powodu nacjonaliści od razu zarzucili jej „kosmopolityzm”. Po drugie, to były intelektualne teksty, nasączone cytatami i rozważaniami nad filozoficznymi pytaniami. Najczęściej dramaty te podejmowały temat stosunków poety i społeczeństwa - m.in. w takich arcydziełach, jak „Orgia”, „Leśna pieśń”, „W puszczy” etc.
Ważnym wątkiem w jej twórczości było położenie kobiety („Bojar”, „Opętana” itp.). Silne, niezależne bohaterki w utworach Łesi Ukrainki wskazywały nie tylko na wpływ Henryka Ibsena, ale oznaczały również pojawienie się na Ukrainie literatury feministycznej. Mimo zachwytu pisarki europejskimi nurtami, nie uznawała estetyzmu oraz dekadentyzmu wykonawców „sztuki dla sztuki” (choć jej schorowane ciało odpowiadało wszystkim kanonom tej schyłkowej mody). Dramaty w antycznych dekoracjach odzwierciedlały współczesne społeczeństwo, a przemyślenia bohaterów dotykały „wiecznych”, a także najaktualniejszych filozoficzno-społecznych pytań.
Ówcześnie krytyka nie oceniła pozytywnie jej dramatów, dlatego że były zbyt ambitne, żeby mogły trafiać do szerszego, teatralnego spektrum. Gdy w 1913 roku, w wieku 42 lat, zmarła, przeważnie wspominano jej wcześniejszą, społeczną lirykę.
„Maskulina” Łesia Ukrainka, opisana przez Frankę, stała się jednym z obiektów kultu w Związku Radzieckim. Uczono się o niej w szkołach i masowo wydawano jej utwory - przede wszystkim narodową poezję ze wszystkimi tymi «porannymi ogniami», które wróżyły wspaniałą komunistyczną przyszłość. Dlatego niedziwne, że w niezależnej Ukrainie literaturoznawcy zrobili wszystko co możliwe, aby zwolnić pisarkę od radzieckich konotacji. Zwłaszcza cenne były prace Salomei Pawlyczko i Wiry Ahejeowy, energicznych feministek, które postawiły Łesię Ukrainkę w centrum ukraińskiego, modernistycznego kanonu. Jednocześnie pominęły, jako rzekomo nieznaczące, socjalne motywy w jej twórczości i socjalistyczne poglądy (ona, w przeciwieństwie do Franka, nigdy nie rezygnowała ze spadku Drahomanowa). Doszło do tego, że literatka i eseistka Oksana Zabużko napisała zadziwiająco popularną książkę, w stylu Dana Browna, o twórczości Łesi Ukrainki - sięgając aż do wczesnochrześcijańskich gnostyków… Wielcy autorzy zawsze wymagają wielu tłumaczeń i odczytań, aby być rzetelnie ocenionymi. Dlatego przed nami jeszcze wiele interpretacji Łesi Ukrainki.
Przełożył Paweł Pieniążek
Na podobny temat
|
Order software online 
Krytyka jest prosta jak budowa cepa :...
Dlaczego seria KP dotycząca kobiet na...