W pana książce pisarz Pankowski, który chciał wypalać zabobon religijny, zostaje pouczony, żeby nie odbierał ludziom jedynej tożsamości: wiary i modlitwy.

- To jest w pewnym sensie synonim szczęśliwego świata, w którym sacrum jest szanowane i potrzebne. Nie odrzucamy tego wszystkiego, czego nie znamy.

Pisze pan, że jest przekonany, że po śmierci coś jednak istnieje. Co to jest to coś? Sztuka?

- Tylko! To jest dla mnie laickie pojęcie nieśmiertelności, nie tyle duszy, ile naszego słowa. I my tylko to możemy przekazać, bo wszystko inne jest fantazją: aniołowie w niebie, raj, piekło. Pojęcia moralne przekazywane z pokolenia na pokolenie są rodzajem nieśmiertelności.

Wspomniał pan o tym, że pańska chronologia czasu była inna niż chronologia polska. Z jednej strony osobność pisarza to walor, ale z drugiej strony pana książki przychodziły za wcześnie albo za późno. Rozmijały się z czytelnikami.

- Rozumiem, że chodzi pani o to, że byłem jako pisarz nieobecny w czasie historycznym.

Po wojnie w Polsce rzeczywistość była niezwykle burzliwa. Instytucje jeszcze nie działały, Rola-Żymierski [w latach 1944-49 minister obrony] był nasłanym generałem, socjalistów wykończono. Chciałem bronić swojego „ja” przed chaosem. W Belgii stawałem się powoli obywatelem. Nikt tam nie mówił o patriotyzmie, oni nawet nie znają dobrze słów swego hymnu narodowego, ale wiedzą, że trzeba iść do wyborów. Coraz bardziej żyłem czasem historycznym belgijskim.

Jeszcze podczas studiów poznałem żonę. Była Żydówką ze Lwowa, córką adwokata, którą rodzice w czasie wojny wysłali do Warszawy, żeby uratowała się pod polskim nazwiskiem. Jej rodzice z bratem pojechali do Treblinki. Ona brała udział w Powstaniu Warszawskim, walczyła w Szarych Szeregach.

Spotkałem ją po raz pierwszy w Brukseli. Dyskutowałem z filozofem Jerzym Krzywickim, uczniem Kotarbińskiego, o Tuwimie. Broniłem Tuwima, a on mi zarzucał, że jestem sentymentalny. Obok siedziała dziewczyna we francuskim mundurze i powiedziała, że obaj mamy rację. Zaczęliśmy rozmawiać i tak dyskutowaliśmy przez 27 lat aż do jej śmierci. Przez pięć lat była jedyną dziewczyną na politechnice brukselskiej, gdzie po latach została profesorem. Zmarła na białaczkę w wieku 49 lat. Żona była moim rozmówcą, zadawała marzycielowi konkretne pytania.

Potem zaczęły przychodzić listy od mamy, w których opisywała codzienność w Sanoku. ,,Dziecko, burmistrzem wybrali szewca, dziecko, fiołki pomarzły, gówna zakwitły (tak mama pisała, chociaż była z rodziny robotniczej), z tym że to nie taki kto bądź, ponieważ on jest partyjny”. Mama prosiła, żebym przysyłał paczki, bo nie można kupić ani igieł, ani szczotki do zębów. Dzięki temu czułem ubóstwo Polski. Wiedziałem, jak się w Polsce żyje. Zachodnie mieszczaństwo na tym tle jawiło się jako otyłe, obżarte.

Pana książki są dziś w Polsce szeroko czytane, to prawdziwy rozkwit. „Rudolf” stał się ważną książką dla ruchu gejowskiego. Czy ideologiczne szufladkowanie nie jest dla pisarza niebezpieczne?

- Jestem świadom tego, ale to nie ma dla mnie większego znaczenia. Na własną obronę powiem, że nigdy nie piszę książek po coś. Nie zastanawiam się nad tym, dlaczego ktoś ją bierze na swoje sztandary. Dla mnie ważne są nowe teksty. Piszę, bo coś mnie oburza. Ale książka przetrwa ze względu na wartość literacką. Dziś nikogo nie interesuje, ile ważyły kajdany Jankowskiego, jak szedł na Sybir, to jest dobre do przypisków, ale to nie jest literatura.

Tekst „Nie ma Żydówki”, ten z sierpniowej „Twórczości”, ukaże się w formie książkowej i mam poczucie, że stworzony tam przeze mnie obraz Żydów widzianych przez Polaka nikomu się nie spodoba. Na tę książeczkę złożyły się moje doświadczenia, refleksje, przeżycia nie tylko z przeszłości.

Podam pani przykład. W hotelu w Warszawie zepsuł się zamek w drzwiach do mojego pokoju. Przysłali mi technika, a on mówi: „A to pewnie Żydzi papieru tam napchali”. To jest cudowna ilustracja polskiego antysemityzmu wyssanego z mlekiem matki. Albo inny przykład. Podczas uroczystości w katedrze warszawskiej, kiedy pod wpływem oskarżeń lustracyjnych ustępował arcybiskup Wielgus, spiker radia francuskiego pytał ludzi, co na ten temat sądzą. Różne padały odpowiedzi, między innymi ktoś powiedział: „Może Żydzi za tym stoją?”.

Skąd się to bierze?

- Żydzi na zawsze pozostaną obcy. Nikt im szczerze ręki nie poda, a oni sami jej nie wyciągają. Są dumni ze swej biblijnej przeszłości i broń Boże nie chcą się przechrzcić. Wietnamczyka, Turka jesteśmy w stanie zaakceptować, ale Żyda nigdy.

Oni jako jedyni ze wszystkich narodów mieli wysłannika, który poszedł na rozmowę z Wszechmogącym, wrócił stamtąd i powiedział: „Trzeba postępować tak i tak”.

Kto im wyznaczył drogę? Pan Bóg. Do dzisiaj w to wierzą. A nawet jak są niewierzący, kultywują swoją tradycję.

Uważamy, że mamy prawo czuć niechęć, bo oni są całkowicie odrębni. Ta myśl jest jak wirus w polskim społeczeństwie.

Starzy ludzie pytani o antysemityzm odpowiadają, że jego źródeł nie zrozumie ktoś, kto na co dzień nie miał do czynienia z Żydami, kto nie miał ich za sąsiadów, kto z nimi nie robił interesów.

- Polak jeden drugiego utopiłby w łyżce wody, a Żydzi trzymają się razem. W Antwerpii jest giełda diamentów, na której Żyd dostaje kopertę z diamentami bez żadnego dokumentu. Nas razi, że oni zawsze jeden drugiego bronią, a to jest przecież wartość. Oczywiście, że przez wieki narastały urazy, nieporozumienia. Żydzi byli karczmarzami, dawali na borg [na kredyt], ale w końcu Polak musiał płacić, a to budziło niechęć. Bywali lichwiarzami, naciągali, oszukiwali. Ale przecież nieuczciwych ludzi można znaleźć w każdym narodzie.

Na szczęście dla młodych to już jest historia. A wie pani, przyszło mi teraz do głowy, że ja w literaturze polskiej jestem Żydem.

Rozmawiała Katarzyna Janowska („Polityka”, kanał TV nTalk)

Wywiad ukazał się w świątecznym wydaniu „Gazety Wyborczej” z 24 grudnia 2007.

 — 
*Marian Pankowski - ur. w 1919 r. w Sanoku - poeta, prozaik, dramaturg, historyk literatury, tłumacz. Uczestnik kampanii wrześniowej, był więźniem obozów koncentracyjnych w Auschwitz, Gross-Rosen i Bergen-Belsen. Od 1945 r. mieszka w Brukseli. Wydał m.in. tom prozy poetyckiej Smagła swoboda oraz powieści: Matuga idzie, Rudolf, Pątnicy z Macierzyzny, Z Auszwicu do Belsen, Bal wdów i wdowców. Był dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej „Nike” (2001, 2002).

26 października 2007 roku nakładem Wydawnictwa Krytyki Politycznej ukazała się książka Mariana Pankowskiego Ostatni zlot aniołów.