Jedyna jak do tej pory książka, w której Slavoj Žižek odnosi się szerzej do zagadnień związanych z teorią filmu nosi tytuł „The Fright of Real Tears: Krzystof Kieslowski between Theory and Post-Theory”. Ta autorska wstrzemięźliwość jest zaskakująca, zważywszy fakt, że obojętnie czy Žižek komentuje akurat bieżące wydarzenia polityczne, objaśnia tajniki filozofii Kanta albo Hegla, czy oddaje się teologicznym spekulacjom - ZAWSZE odwołuje się do kina. To ono dostarcza mu przykładów, wzmacnia argumentację, czyni wywód zdecydowanie bardziej klarownym i atrakcyjnym.

Žižek wspomina parę razy (fakt, robi to głównie w swoim filmie „The Pervert’s Guide to Cinema”), że kino to sztuka perwersyjna. Podkreśla przez to jej wywrotowy charakter. Wywrotowość, która może ujawnić swój potencjał, zwłaszcza w odniesieniu do tego, co psychoanaliza nazywa „podstawową fantazją”. Chodzi - nie wdając się w szczegóły - o najgłębsze jądro naszej podmiotowości, które dostarcza współrzędnych naszemu pragnieniu, determinuje je, ale samo musi pozostać niedostępne. W przeciwnym bowiem razie, gdybyśmy znaleźli się zbyt blisko tego „jądra”, wraz z fantazją rozsypałaby się nam cała rzeczywistość. Umożliwienie wglądu w fikcyjny (ale fundamentalny) aspekt tego, co uważamy za rzeczywistość - oto, wedle Žižka, zadanie sztuki filmowej. To za pośrednictwem kina możemy bezpiecznie zbliżyć się do tego, co podtrzymuje naszą fantazję, a tym samym - paradoksalnie - nabrać do niej stosownego dystansu.

Opublikowana niedawno w Polsce książka „Lacrimae rerum” jest zbiorem sześciu esejów o tematyce filmowej, z których pierwszy (i dla entuzjastów sprawy narodowej pewnie najważniejszy) zawiera obszerne fragmenty wspomnianej wyżej książki o Kieślowskim. Co ciekawe, robiąc wybór, zrezygnowano niemal całkowicie z partii teoretycznych. Mimo to w książce daje się obserwować swego rodzaju symbioza - z jednej strony specjalistyczny (lacanowski) aparat pojęciowy sprzyja (co rzadkie) lepszemu rozumieniu sztuki filmowej, z drugiej - medium takie jak kino pozwala łatwiej przełknąć wszelkie teoretyczne zawiłości. Trudno jednak powiedzieć, by książka miała szczególny walor edukacyjny i mieć nadzieję, że wychowa się na niej nowe (pierwsze?) pokolenie polskich lacanistów. Nic z tych rzeczy; zresztą nie taka jej rola.

„Lacrimae rerum” może przede wszystkim stanowić odpowiedź na te wszystkie mocno przesadzone głosy, które od lat z podejrzaną satysfakcją wieszczą koniec psychoanalizy - głównie w filmoznawstwie, ale przecież nie tylko. Žižek, jak prawdziwy rycerz wiary, swoją działalnością interpretacyjną udowadnia, że jest dokładnie odwrotnie. Interesujący, a zarazem wymowny jest sposób, w jaki filozof reaguje na zaczepki przeciwników. Weźmy typowy zarzut: „krytyka psychoanalityczna prawie wszystko redukuje do kompleksu Edypa, motywu kazirodztwa itd.”. Jak mógłby odpowiedzieć na to Žižek? „Oczywiście! Z wyjątkiem tego ‘prawie’; bo krytyka psychoanalityczna WSZYSTKO redukuje do kompleksu Edypa”. A następnie przedstawiłby całą serię dowodów. Radykalizacja - oto niezawodny sposób Słoweńca na zamykanie ust oponentom. Metoda raczej z tych mało wyrafinowanych, ale skuteczna, zaś jej realizacja - fascynująca.

„Lacrimae rerum” to książka zaraźliwa. Wirusem jest przede wszystkim autor, Slavoj Žižek. Co oczywiste, czytając, trafiamy na fragmenty przywodzące na myśl „Modne bzdury” Sokala i Bricmonta, w niczym to jednak nie zakłóca przyjemności, jaką zapewnia lektura słoweńskiego autora. Pozostaje tylko pytanie, czy dać wiarę jego wyznaniu, że z obawy przed negatywną weryfikacją swoich teorii połowy filmów, o których pisze, nigdy nie oglądał?

Tekst ukazał się na witrynie tygodnika „Polityka” (18 lutego 2008).

Na podobny temat

• (Psycho)analiza łez
• Kraków: O „Lacrimae rerum”
• Žižka nie da się podrobić
• „Playboy” i „Machina” polecają „Lacrimae rerum”
• Otwieramy Klub Filmowy Krytyki Polityczej