Cztery spotkania z cyklu „Zaangażowani”, które odbyły się w dniach 17-20 grudnia w Poznaniu, dowodzą, że świadomość ideowa jest coraz silniejszym spoiwem nowych projektów artystycznych, a idea sztuki zaangażowanej na powrót weszła do obiegu polskiej kultury. W dyskusjach wzięli udział Jarosław Lipszyc, Daniel Odija, Maciej Nowak i Paweł Wodziński, a poprowadzili je Bartosz Frąckowiak oraz Igor Stokfiszewski.

Odwrót centrali?

Według Jarosława Lipszyca literatura lat 90. nie spełniała swojej najważniejszej, komunikacyjnej funkcji. Polska poezja oscylowała między Świetlickim a Sosnowskim: między prywatnością, codziennością, banalnością a postmodernistyczną, pustą estetyzacją języka. Zdaniem Lipszyca literatura powinna śmiało wejść w dyskurs publiczny, zrezygnować z izolacji. Sztuka ma być jednym z pól działalności wolnościowej, „transgresją ku rzeczywistości”. Lipszyc podkreśla też wagę zmian związanych z internetem, który znosi dotychczasowy układ sił w produkcji informacji i kontroli twórczości.

Daniel Odija posługuje się zupełnie odmienną narracją. Dla niego najważniejsze jest opowiadanie o „życiu” – narodzinach dziecka, fizycznej pracy, codziennej egzystencji. Ten pisarz, zaliczony niegdyś przez Dariusza Nowackiego do nurtu literatury zorientowanej społecznie, dziś broni się przed sprowadzaniem swoich utworów do „sprawozdań z rzeczywistości”. Dla niego literatura jest właśnie od tej rzeczywistości ucieczką. Pisanie to z jednej strony zarobkowa konieczność, z drugiej zaś – przyjemność.

Choć na początku lat 90. obserwowaliśmy prawdziwy wysyp zróżnicowanych pod względem światopoglądowym opowieści emancypacyjnych, szybko nastąpił, jak to określa Przemysław Czapliński, „powrót centrali”. Twórczość obu pisarzy stanowi próbę przywrócenia polskiej kulturze nieobecnych w niej narracji. „Społecznikowska” aktywność Lipszyca jest świadomym wydzieraniem  zawłaszczonej wolności; umetafizycznianie przez Odiję tego, co „tu i teraz”, to próba wyczyszczenia sformatowanego przez „centralę” języka.

Estetyka czy polityka?

Między postawami Macieja Nowaka i Pawła Wodzińskiego nie ma wielkich różnic: obaj są orędownikami teatru angażującego się społecznie i politycznie. Ważnym kontekstem rozmów, jakie przeprowadził z obydwoma twórcami Bartosz Frąckowiak, są wydane niedawno eseje Pawła Mościckiego pt. Polityka teatru. Jedna z tez tej książki głosi, że w ostatnich latach nastąpił w Polsce zmierzch teatru estetycznego w tradycyjnym sensie tego słowa – zniesiona została sztuczna granica między tym, co estetyczne, a tym, co polityczne. Nowak i Wodziński zastanawiali się, co z tego przenikania się obszarów estetyki i polityki wynika.

Obu gościom zabrakło przede wszystkim optymizmu co do możliwości teatru „angażującego”. Maciej Nowak opowiadał o swoich doświadczeniach z pracy dyrektorskiej w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku i poczuciu, że niezależnie od tego, jak „wywrotowe” i „obrazoburcze” będą inscenizacje, publiczność i tak odbierze je jako bezpieczną, bo tylko artystyczną „zabawę”. Podkreślał też, jak bardzo frustruje go mechanizm komercjalizacji niektórych gestów artystycznych o potencjale rewolucyjnym – pomysły, z powodu których stracił posadę w Gdańsku (Szybki Teatr Miejski), stały się później modną rozrywką w stolicy (TR Warszawa). Według niego każdy pomysł teoretyczny musi pomyślnie przejść test społecznej falsyfikacji – jeśli tak się nie stanie, zamienia się w kabaret.

Także Paweł Wodziński sceptycznie patrzy na coraz popularniejszy nurt teatru politycznego, adaptującego techniki teatralne René Pollescha. Gdy razem z Pawłem Łysakiem sprowadzali do Teatru Polskiego w Poznaniu współczesną, zaangażowaną społecznie zagraniczną dramaturgię, chodziło im głównie o wyrazisty, mocny gest, wywołujący wstrząs w odbiorcach. Z tego powodu również na scenie dominowała wówczas zdecydowana forma – hiperrealistyczna bądź naturalistyczna. Wodziński uważa jednak, że polska publiczność nie jest świadoma nowych kodów estetycznych, które wykorzystuje teatr. Najpierw należałoby więc nawiązać z nią kontakt, by porozumienie stało się możliwe.

Nowak i Wodziński poświęcają wiele uwagi idei teatru jako zespołu, w którym wspólnie pracuje się nad istotnym długofalowym projektem. Widzą teatr jako ważną instytucję, która stanowi centrum życia miasta, jest ośrodkiem publicznej aktywności i zajmuje należne sobie miejsce w życiu społecznym. Według Macieja Nowaka teatr ma swój własny język, za pomocą którego oddziałuje politycznie. Twórczość artystyczna jest więc polityczna poprzez swoją estetykę; Nowak jest tu bliski ideom Jacques’a Rancière’a, na którego powołuje się też Paweł Mościcki. Wodziński w samym teatrze nie widzi takiej siły. Jego zdaniem teatr daje impuls debacie publicznej, ta jednak jest prowadzona już innym językiem.

Lipszyc, Nowak, Wodziński i – w najmniejszym stopniu – Odija to twórcy zaangażowani, którzy w jakimś sensie powtarzają pomysły awangardy czy Wielkiej Reformy Teatralnej. Funkcjonują one jednak w zupełnie nowym kontekście postpolitycznej rzeczywistości. Po „powrocie centrali” następuje więc powrót zaangażowania. Zwrot ten jest wyraźny również w dyskursie krytycznym: Igor Stokfiszewski w swych tekstach-manifestach wzywa poetów do odważnego wejścia w przestrzeń tematów społecznych; Bartosz Frąckowiak domaga się większej radykalności, szczerego, niezafałszowanego pokazywania w teatrze tego, co polityczne. Pozostaje pytanie, czy ten wspólny głos twórców i krytyków ma siłę angażującą innych uczestników kultury.

Na podobny temat

• Poznań: Zaangażowani
• Poznań: Polityka Teatru
• Poznań: „Zaangażowani”
• Słuchowisko: Polityka teatru
• REDakcja: Polityka teatru