Politycy ukradli chleb publicystom. O sporach partyjnych albo konfliktach rządu z opozycją i prezydentem, mogą już bez zażenowania dyskutować chyba tylko ci, którym jest z zasady wszystko jedno. Należy w każdym razie uznać za w pełni uzasadnione wysokie zarobki prezenterów telewizyjnych i dziennikarzy dyskutujących z politykami – wynagradzają poczucie absurdu i otępiającą przewidywalność rytualnych dyskusji wymagających od wszystkich krowiej cierpliwości. Nie nudzą się jedynie ci, którzy są publicystycznym przedłużeniem obozów politycznych. Nudzą za to innych. Ale jak pisał Kurt Vonnegut: „są ludzie, którzy muszą mówić bez przerwy, którzy muszą utrzymywać narządy mowy w nieustannej gotowości, na wypadek, gdyby mieli coś ważnego do powiedzenia”.
Stabilizację scenie politycznej zapewnia Platforma silna słabością trwale skompromitowanej konkurencji oraz mur okalający cztery partie, funkcjonujące właściwie jak spółki skarbu państwa, które rozdzielają między sobą czas antenowy w naszych głowach – bezpośrednio jak w TVP i pośrednio, jak wszędzie tam, gdzie publicystyka ostała się jako dochodowy format telewizyjny, radiowy lub prasowy. I nawet sprywatyzowana spółka SD Pawła Piskorskiego, próbującego wrócić do kartelu i na powrót ją znacjonalizować, jest bezradna w konkurencji z jednostkami budżetowymi.
Mimo to pod wymuszoną przez „zasadę rzeczywistości” codzienną publicystyką, toczy się spór, czy obecna stabilizacja jest objawem zdrowia czy choroby polskiej demokracji. Gdyby wyłączyć z niego zwolenników rządzącej koalicji, a ściślej rzecz biorąc przeciwników poprzedniej, których obecne status quo zadowala, nie zabraknie wcale wielu innych przekonanych, że ogólnie dzieje się dobrze.
Dogoniliśmy koniec historii
Po dwudziestu latach reformatorskich zrywów i populistycznych reakcji, czas wreszcie stanął. Dogoniliśmy koniec historii. Gdy ogłaszano go na Zachodzie, myśmy dopiero co ruszyli w pościg. Po ‘89 roku polska polityka uległa prawdziwej inwazji czasu. „Transformacja”, „doganianie”, „przyspieszenie”, „okres przejściowy”, „zapóźnienia”, „wybierzmy przyszłość” - łatwo zauważyć dominację pojęć związanych z temporalnością w słowniku politycznym młodej demokracji. Polityzację czasu widać także w odkryciu polityki historycznej, a wcześniej jeszcze w próbach odzyskania utraconych związków z przeszłością (choćby w skrótach i nazwach takich jak BBWR czy Młodzież Wszechpolska). Czas na odpoczynek?
Lokalny koniec historii to kres „wielkich opowieści” w polskiej polityce. Kres całościowych wizji, monoprzyczynowych wyjaśnień, których kulminacją była konfrontacja „tezy” i „antytezy” polskiej transformacji, czyli politycznych słowników III RP i IV RP. A po tym przyszedł rozkład nadwiślańskiego heglizmu. Nawet piarowcy, a za nimi dziennikarze, zaczęli mówić o marketingu narracyjnym – twórczym dobieraniu słów i obrazów pod doraźne cele polityczne i budżety reklamowe. Wielu dostrzega w tym impuls emancypacyjny, mniej władzy, więcej wolności i samodzielności dla obywateli. Owszem PO dominuje, ale nie zabiega o „rząd dusz”. Daje ludziom żyć po swojemu. Czyż koniec metanarracji, nie oznacza zarazem końca wszelkich hegemonii?
O to faktycznie spierali się niedawno na łamach „Europy” Ireneusz Krzemiński, Tadeusz Szawiel i David Ost. Pierwszy mówił, że mamy hegemonię PO, drugi, że nie mamy, a trzeci, że nie mamy i dlatego mamy. Amerykańskiemu publicyście chodziło o to, że „u działaczy Platformy nie widać takiej chęci posiadania władzy za wszelką cenę, jaka cechuje aktywistów innych formacji. Polakom może się to tylko podobać, więc nie mają nic przeciwko oddaniu prezydentury i rządu w ręce ludzi, którzy demonstrują zdystansowany stosunek do polityki.” A więc Polacy chcą oddać pełnię władzy PO, bo PO pełni władzy nie chce. Aż dziw, że nikt wcześniej nie wpadł na to przed Tuskiem! Chcesz władzy? To nie dostaniesz. Nie chcesz? Oto ona!
Dystans do władzy czy zaniechanie?
Oczywiście przed Tuskiem, to nie działało, bo żeby Tusk mógł nie chcieć władzy i ją mieć, musiał jej chcieć niebezpieczny Kaczyński i ją stracić. I nie bez powodu Platforma wkłada tyle wysiłku w codzienne potyczki z PiS-em i prezydentem, żeby poczucie zagrożenia nie ustało. Zawsze można powiedzieć, że prezydent zawetuje albo kryzys nie pozwala, więc rząd nie może nic zrobić. Co nie znaczy, że by nie chciał. A nawet, że nie robiąc, tak naprawdę robi. Tak jest przecież w przypadku mediów publicznych czy szpitali. Nie musimy zgłębiać intencji Platformy, wystarczy zajrzeć do ustaw. Jest tam wprost zapisany mechanizm podporządkowania władz mediów publicznych i ich budżetów samemu rządowi. A jeśli nie da się tego (albo komercjalizacji szpitali) przeprowadzić ustawą, to niech gniją, a gdy sytuacja będzie już nie do wytrzymania, to Polacy sami zaczną domagać się prywatyzacji i powywieszają związkowców. Ost tę postawę Platformy nazywa „dystansem do władzy” i pisze: „PO tym się różni od PiS i pozostałych partii, że nie traktuje ogromnego poparcia społecznego jako mandatu do podporządkowania sobie państwa, gospodarki czy mediów”.
Jako „dystans do władzy” można potraktować nie tylko każde zaniechanie, ale także każdą taktyczną kooptację na listy polityków z innych obozów, przerywanie prac nad ustawami, gdy okazują się kontrowersyjne, unikanie trudnych decyzji (jak podniesienie podatków), podporządkowanie dwóch lat premierowania walce o urząd prezydencki itd.
Ideologia skuteczności
Ale kres metanarracji sam jest metanarracją, antydoktryna zawsze ukrywa doktrynę, a koniec ideologii sam jest ideologią. I jest tak niezależnie od tego, czy postpolitykę potraktujemy jako ograniczenie się do marketingu politycznego, czy jako ukrytą za nim konkretną politykę. Bo jedno i drugie przynosi realne konsekwencje społeczne. To tylko inne znaczenie przysłowia, że polityka nie znosi próżni.
Sam Lyotard – twórca tezy o kresie metanarracji – podkreślał, że kryzys legitymizacji przez metanarracje, nie oznacza kryzysu legitymizacji w ogóle. Ich miejsce wypełnia legitymizacja przez skuteczność. Ideologia skuteczności jest na ogół niejawna i oparta o uzasadnienia praktyczne, a nie teoretyczne. Podporządkowuje sobie wszystkie inne rodzaje wypowiedzi i wyklucza wszystkich, którzy nie są w tej grze dość skuteczni. Palikot może zachowywać się jak postępowiec, gdy krytykuje homofobie, albo jak homofob, gdy sugeruje homoseksualizm Kaczyńskiemu, jak feminista, gdy popiera parytety i jak szowinista, gdy gawędzi o swoim bujnym życiu seksualnym, jak ekspert, gdy zasiada w jakiejś poważnej komisji, albo jak pajac, gdy pije z gwinta na ulicy. W ten sposób medialnie, a więc i politycznie jest w stanie pobić każdego. Ale czy z tego wynika coś dobrego dla państwa, albo społeczeństwa? Dystans do władzy?
Oparty na ideologii skuteczności system napędza się sam i sam w sobie staje się wartością. Umyka uwadze wielu, że choć jest mniej dominujący, bo nieoparty na żadnej „wielkiej opowieści”, to jednak bardziej wszechobejmujący, bo potrafi wchłonąć i przerobić wszystkie.
Postpolityka w całym cywilizowanym świecie trawi dziś demokrację. Większość żywych sporów w obszarze filozofii polityki dotyczy dziś warunków możliwości przezwyciężenia rządów „cynicznego rozumu”. Spór między lewicą i prawicą nie gaśnie, bo postpolityka eliminuje antagonizmy społeczne jedynie z powierzchni życia publicznego, pogłębiając je pod nią. „Konsensus stał się wartością przestarzałą i podejrzaną. Inaczej sprawiedliwość. Trzeba dojść do takiej idei sprawiedliwości, która nie byłaby związana z ideą i praktyką konsensusu” - pisał Lyotard. Zaś praktykę konsensusu, utożsamiał z „hegemonią dyskursu ekonomicznego”.
Gdzie jest polski liberalizm?
W Polsce o tyle trudniej dostrzec fałsz postpolityki, że weszła ona w miejsce przeznaczone dla liberalizmu politycznego, który długo zapowiadany ostatecznie nigdy się nad Wisłą nie ukonstytuował. Wszyscy pamiętamy całe półki książek poświęconych liberalizmowi, które zalały polski rynek w latach 90. Niemal powszechnym złudzeniem było przekonanie, że samo odrzucenie doktryny komunistycznej w imię haseł wolności słowa, zrzeszania się, praw człowieka itp. pozwoli z sukcesem zaistnieć liberalizmowi politycznemu. Nie brakowało też osób identyfikujących się jako liberałowie. Byli jednak i bardziej ostrożni. Dla haseł, z którymi Polska wychodziła z komunizmu, Jerzy Szacki rezerwował zaledwie miano protoliberalizmu, dostrzegając obok także rosnący w siłę nurt liberalizmu ekonomicznego. Utożsamienie jednego z drugim nie składa się na żaden prawdziwy liberalizm, skutecznie broniący wolności. Pisał, że „w grę wchodzi tutaj nie tyle (lub nie tylko) określona doktryna ekonomiczna, mogąca współistnieć z nieliberalnymi poglądami na tematy ekonomiczne, ile idea liberalnej kultury, w której urzeczywistnione byłyby postulaty rządów prawa, światopoglądowej neutralności państwa, poszanowanie praw mniejszości wszelkiego rodzaju, tolerancji.”
Po pierwszym wybuchu wolności w 1989 roku, marsz wolności ekonomicznej wiązał się z odwrotem od wolności politycznej. Stało się raczej tak, jak przewidywał już w 1992 roku Bruce Ackerman, zauważając, że liberalizm występuje w Europie Wschodniej jako „marksizm na opak”, który różni się od marksizmu głównie tym, że uświęca kapitalizm, pozwalając korzystać mu z tych samych schematów myślowych bazujących na idei „końca historii” i „skoku do królestwa wolności”. Z perspektywy minionego dwudziestolecia widać jak niewielki wpływ miały pozostające w sferze abstrakcji hasła i idee liberalne, gdy w rzeczywistości ograniczano prawa reprodukcyjne kobiet, duszono głos ujawniających się mniejszości, katechizowano i prywatyzowano sferę publiczną.
Charakterystyczne jest jak szybko zbladły też gwiazdy takich ikon liberalizmu jak Raymond Aron, Izajasz Berlin, John Rawls czy Richard Rorty, nie wspominając o Keynesie. Komu mogliby dziś patronować na polskiej scenie politycznej? Dodajmy, że wszyscy wymienieni byli krytykami liberalizmu ekonomicznego, trzech pierwszych nawet poświęciło całe książki lub serię wykładów samemu Marksowi jako przenikliwemu krytykowi rzeczywistości społecznej ukształtowanej przez kapitalizm. Aron, pozostając konsekwentnym krytykiem systemów komunistycznych, potrafił powiedzieć o sobie, że „jest nieortodyksyjnym marksistą” i u kresu życia stwierdzić: „Do dzisiaj interesuje się marksizmem Marksa, bo nie marksizmem Breżniewa, który jest strasznie nudny. Ale marksizm Marksa jest nadzwyczaj interesujący”. W każdym razie wszyscy doskonale wiedzieli, że idea wolności ma charakter złożony i może być zrealizowana tylko w negocjacji z ideą równości. Własność prywatna może przecież dawać władzę, która uczyni wolność innych fikcją. „Bogowie są skłóceni” - jak pisał Max Weber o nieusuwalnym napięciu, które towarzyszy idei wolności i równości. Doktrynalny liberalizm ekonomiczny gwałci wolność, a z pewnością jej nie potrzebuje, o czym dziś możemy nie tylko przeczytać u filozofów, ale doświadczyć w Chinach czy w Rosji. Dziś wiemy także, że gdy rozprzestrzeni się na całą sferę publiczną, zdominuje komunikację (media) i kulturę, zaraz po tym skolonizuje politykę i uczyni demokrację fikcją. Słusznie Lyotard identyfikował przemianę, której początki opisywał z „hegemonią dyskursu ekonomicznego”.
Liberalizm polityczny jako żywa idea, zgasł w Polsce, zanim się narodził w praktyce. Podzielił los „Kościoła otwartego”, „społecznej gospodarki rynkowej” i tym podobnych idei. Dziś syn „Kościoła otwartego” Jarosław Gowin zajmuje się ochroną koncesji uzyskanych po ‘89 roku przez najbardziej konserwatywnych katolików.
W tę właśnie pustkę po nienarodzonym liberalizmie politycznym weszła postpolityka PO. I wielu, którym bliskie są idee liberalne, dało się nabrać, że właśnie Tusk je uosabia. Że liberalizm to taki centryzm, a centryzm to coś pomiędzy postkomunizmem a populizmem. Wystarczy nie być Napieralskim ani Kaczyńskim. Wystarczy być Piskorskim.
Historia liberalizmu w Polsce powinna ukazać się z podtytułem „Od Jaruzelskiego do Piskorskiego”. Bo ma racje Karol Modzelewski, że polska demokracja liberalna nie byłaby tak ekskluzywna dla tylu grup społecznych, gdyby stan wojenny nie złamał ducha wolności i solidarności w społeczeństwie. Nie dałoby się narzucić tak bezdusznego modelu przemian, który arbitralnie i niesprawiedliwie podzielił ludzi, produkując w ostatniej odsłonie frustratów (z PiS) i normalsów (z PO). Żeby przekroczyć ten dysfunkcjonalny dla demokracji podział nie wystarczy ogłosić się liberałem i mieć farta. Nawet tyle, ile potrzeba, żeby 138 razy pod rząd wygrać w ruletkę.
W tej sytuacji nie warto pytać o to, czy grozi nam hegemonia PO, ale o to, czy grozi nam trwała hegemonia postpolityki?
Tekst ukazał się w „Europie”, dodatu do „Newsweeka”, z 7 września 2009.
Na podobny temat
|
Order software online 
A jakie to ma znaczenie, czy dane dzi...
Postaram się. To będzie wymagało chwi...