Krytyka Polityczna - Penkala: Epoka informacyjna

Manuel Castells jest jednym z najważniejszych badaczy problematyki „epoki informacyjnej” (ang. Information Age). Taką właśnie nazwę ten hiszpańsko-amerykański socjolog nadał czasom, w których żyjemy, uznając ją, obok „społeczeństwa sieci”, za bardziej adekwatną od często pojawiającego się w mediach „społeczeństwa informacyjnego”.

Castells, urodzony w lutym 1942 roku, dorastał w Barcelonie. Jako studencki aktywista zmuszony był w latach 60. do opuszczenia rodzinnego kraju i szukania schronienia przed prześladowaniami reżimu Franco we Francji. W Paryżu rozpoczyna się jego kariera naukowa – pierwsza książka, którą publikuje, to The Urban Question: A Marxist Approach (wyd. pol. Kwestia miejska). Był świadkiem i uczestnikiem Maja‘ 68 w Paryżu, za co usunięto go z uczelni. W 1979 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley przyznał mu posadę profesorską (profesor socjologii i planowania regionalnego).

Choć jego kariera naukowa przez ostatnich 30 lat jest ściśle związana z USA, Castells pozostaje prawdziwym kosmopolitą: podróżuje po całym świecie, opiekuje się doktorantami w kilku krajach; jego żona (Emma Kiselyova) jest Rosjanką, a córka i wnuczki mieszkają w Amsterdamie. Ponadto wiele czasu spędza w Europie, zwłaszcza w rodzinnej Barcelonie – jest profesorem Universitat Oberta de Catalunya. Ta bogata biografia nie pozostała bez wpływu na działalność naukową Castellsa – wszystkie jego prace opierają się na badaniach prowadzonych w różnych częściach świata (Finlandia, Ameryka Południowa, Japonia, USA) i traktują o zmianach, z jakimi wiąże się dla poszczególnych regionów i narodów przejście do epoki informacyjnej.

Prace naukowe Castellsa obejmują bardzo szeroką tematykę, ale jego podstawowym zainteresowaniem pozostaje problematyka miejska i zmiana społeczna dokonująca się w przestrzeni miejskiej. Już w Stanach Zjednoczonych publikował książki poświęcone tym właśnie tematom: The City and the Grassroots oraz The Informational City. W pracach tych Castells stopniowo odchodził od młodzieńczego zainteresowania marksizmem, choć przez cały czas pozostaje intelektualistą lewicowym. W jednej z ostatnich swoich książek – The Information Society and the Welfare State. The Finnish Model, napisanej razem z fińskim filozofem Pekką Himanenem (wyd. pol. Społeczeństwo informacyjne i państwo dobrobytu), Castells formułuje argumenty na rzecz socjaldemokratycznego (w odróżnieniu od neoliberalnego) podejścia do informacjonalizmu. Wspomniana praca The City and the Grassroots stanowi swoisty punkt zwrotny w jego ideologicznej ewolucji. W niej to bowiem Castells odszedł od analizy w kategoriach marksowskich klas społecznych i skupił się na problematyce ruchu gejowskiego w San Francisco jako przykładzie nowego ruchu społecznego. Spontaniczne ruchy społeczne są w jego ocenie głównym źródłem zmiany społecznej, z pominięciem tradycyjnych partii politycznych i ruchu robotniczego. Feminizm, ekologizm, neofaszyzm, milenarystyczne grupy religijne – wszystkie stają się przedmiotem jego badań.

Nie ograniczając się do pracy naukowej, Castells angażuje się w życie publiczne. Był m.in. doradcą Komisji Europejskiej ds. Społeczeństwa Informacyjnego. Współpracował również z wieloma politykami: w 1993 roku opublikował książkę The New Global Economy in the Information Age, której współautorem był Fernando Henrique Cardoso (późniejszy prezydent Brazylii), zaś wraz z Jordim Borją, burmistrzem Barcelony, napisał Local and Global: Management of Cities in the Information Age.

Najważniejszą publikacją w dorobku Castellsa jest trylogia The Information Age, wydana po raz pierwszy w latach 1996 – 1998 (w Polsce ukazały się dotąd dwa tomy, Społeczeństwo sieci oraz Siła tożsamości). Pozwoliła ona socjologowi uzyskać status jednego z najważniejszych komentatorów współczesnej cywilizacji oraz w znacznym stopniu przyczyniła się do zmiany w postrzeganiu wielu problemów globalnych.

Główna teza Castellsa brzmi następująco: współcześnie mamy do czynienia z nową formacją cywilizacyjną – społeczeństwem sieciowym. Ta faza rozwoju charakteryzuje się nieustannym przepływem strumieni informacji finansowych, technologicznych oraz kulturowych. Wszystkie te informacje stają się dostępne natychmiastowo. Prowadzi to do transformacji sposobów życia, relacji ekonomicznych, polityki oraz struktur organizacyjnych. W globalnej i informacyjnej gospodarce centrami ekonomicznymi stają się „informacyjne miasta”, w których skupia się aktywność gospodarcza, zamieszkane przez kluczową, najbardziej pożądaną grupa pracowników – wysoko wykwalifikowanych, zorientowanych kosmopolitycznie i merytokratycznie „pracowników informacyjnych” (to ich Richard Florida nazwie „klasą kreatywną”). W ocenie Castellsa „kapitalizm informacyjny” pojawił się w odpowiedzi na kryzys gospodarczy lat 70., na który złożyły się spadek rentowności, szoki naftowe, stagflacja oraz załamanie się powojennego paktu między światem pracy i kapitału – paktu, który gwarantował pełne zatrudnienie, stale rosnący standard życia oraz szeroki wachlarz zabezpieczeń społecznych. Castells uważa, że pojawienie się nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych zbiegło się w czasie z owym kryzysem i umożliwiło wyjście z niego poprzez zwiększenie produktywności, wprowadzenie nowych sposobów kierowania przedsiębiorstwami (płaskie struktury zarządzania, postfordyzm, shareholder value) oraz stworzenie innowacyjnych gałęzi gospodarki z nowym sposobem pracy. Tak kapitalizm przeszedł do nowej fazy – informacjonalizmu.

Ten nowy ład kapitalistyczno-informacyjny znacznie różni się od dawnego reżimu gospodarczego. Castells podkreśla, ze zmiana ma dziś charakter permanentny i kompleksowy, dlatego też ludzie muszą się przyzwyczaić do faktu, że niestabilność stała się nieodłączną częścią ich życia. Cykle koniunkturalne (boom and bust) odeszły do historii – dziś kryzys może uderzyć zupełnie niespodziewanie (pęknięcie bańki internetowej na amerykańskiej giełdzie, kryzys azjatycki, run na waluty wschodzących rynków etc.). Znacznie zaostrzyła się konkurencja – przedsiębiorstwa, które nie wprowadzają nowych usług i produktów, czy osoby, które nie nabywają nowych umiejętności, pozostają w tyle. W tej ciągłej rywalizacji zwycięstwo odniesie „informacyjna siła robocza”, która dziś znajduje się na samym szczycie nowej stratyfikacji społecznej. Grupa ta dominuje w życiu społecznym: polityce, biznesie, kulturze. Poniżej tej warstwy lokuje się „standardowa siła robocza” (generic labour) – należący do niej pracownicy pozostają cały czas zagrożeni możliwością delokalizacji (przeniesienia miejsc pracy do kraju o niższych kosztach pracy) czy też zastąpienia ich maszynami. Na samym dole drabiny społecznej znajduje się zaś podklasa – słabo wykształcone jednostki, które nowy system wyklucza i spycha w „czarne dziury informacyjnego kapitalizmu”.

Jak jednak pokazuje przykład Finlandii (czy szerzej – krajów skandynawskich), w epoce informacyjnej pozostaje przestrzeń dla alternatywnego organizowania życia społecznego. Przykład północnych systemów socjaldemokratycznych dowodzi, że innowacyjność technologiczna, konkurencyjność gospodarcza i sprawiedliwość społeczna są jak najbardziej do pogodzenia. Powszechne wykluczenie podklasy i rosnące różnice społeczne nie są nieuniknioną rzeczywistością. Jak pisze Castells: „Nie ma jednego modelu społeczeństwa informacyjnego, reprezentowanego w ostatecznej formie przez USA i Kalifornię, które służyłyby jako standard nowoczesności dla reszty świata. Istota ery informacyjnej polega właśnie na tym, że stanowi ona globalną, różnorodną oraz multikulturową rzeczywistość”.

— -

Już niedługo nakładem Wydawnictwa Krytyki Politycznej ukaże się książka Manuela Castellsa i Pekki Himanena Społeczeństwo informacyjne i państwo dobrobytu. Premiera: lipiec 2009.

Więcej o książce.

Komentarze

Dodaj nowy