W Polsce emocje wokół projektów reprywatyzacji wiążą się najczęściej ze strachem przed oddawaniem majątków „obcym”. Mało kto zwraca uwagę na to, że sam pomysł reprywatyzacji jest niesprawiedliwy.

W społeczeństwach nowoczesnych istnieją różne, konkurencyjne zasady sprawiedliwości. Jak w ich świetle wygląda pomysł reprywatyzacji? Większość osób zgodzi się zapewne, że każdy ma prawo do tego, co zarobił własną pracą. Inna, bardziej kontrowersyjna, ale wciąż racjonalna zasada głosi, że sprawiedliwe jest również posiadanie majątku zdobytego własnym talentem, pomysłowością i przedsiębiorczością. Jednak reguła, że kto miał bogatego dziadka, ten zasługuje na bogactwo, a kto miał dziadka biednego - niekoniecznie, nie byłaby sprawiedliwa. Byłaby to raczej drwina ze sprawiedliwości.

W społeczeństwach, które nagradzają przede wszystkim pracę, trudno w ogóle argumentować na rzecz reprywatyzacji. A jak jest ze społeczeństwami, które bardziej od ludzkiej pracy dowartościowują przedsiębiorczość? Spójrzmy na model amerykański. Podatki dochodowe są w nim względnie niskie, co umożliwia gromadzenie bardzo dużych majątków. Ale ważną częścią tego systemu jest (był do niedawna i zapewne zostanie wkrótce przywrócony) wysoki podatek spadkowy od największych majątków. Dzięki niemu zdobyte bogactwo nie zamienia się tak łatwo w dziedziczny przywilej, a nowe pokolenie musi wykazywać się własnymi talentami i innowacyjnością, zamiast odcinać kupony od dorobku rodziców czy dziadków. Bez względu na to, czy cenimy bardziej pracę, czy pomysłowość, reprywatyzacja jest niesprawiedliwa.

Zwolennicy reprywatyzacji odwołują się często do innego rozumienia sprawiedliwości - jako naprawy wyrządzonych krzywd. To bardzo poważny argument i zasługuje na poważne potraktowanie. Zanim zaczniemy naprawiać historyczne - oraz inne - krzywdy, musimy zapytać, czyja krzywda liczy się jako krzywda i od kiedy zaczynamy rachunek.

Dlaczego mają się liczyć tylko krzywdy właścicieli ziemskich i posiadaczy kamienic wyrządzone po roku 1945? Dlaczego nie liczy się krzywda dzisiejszych lokatorów mieszkań komunalnych, którzy wraz ze zwracanymi kamienicami oddawani są często na łaskę i niełaskę nowych właścicieli? Albo krzywda mieszkańców miast, w których trudno prowadzić racjonalną politykę przestrzenną, ponieważ grunty są obciążone setkami przedwojennych roszczeń? Dlaczego nie liczą się krzywdy pańszczyźnianych chłopów sprzed roku 1864? U nas nie dość się o tym mówi - przypominał niedawno w wywiadzie z „Gazetą Wyborczą” prof. Krzysztof Pomian - a przecież chłop polski był w sytuacji Murzyna na plantacji amerykańskiej, i to mniej więcej do tego samego czasu, bo wyzwolenie nastąpiło w okolicach wojny secesyjnej*. Dziś w USA nikt jakoś nie żąda od potomków niewolników, żeby płacili odszkodowania plantatorom…

Jeśli wszyscy ludzie mają równą godność, to krzywda każdego człowieka powinna się liczyć tak samo. Zwrot kamienic byłby moralnie dopuszczalny tylko pod warunkiem, że w pełni zabezpieczono by prawa dzisiejszych lokatorów i mieszkańców miast. Zwrot majątków utraconych przez szlachtę po wojnie byłby moralnie dopuszczalny tylko pod warunkiem, że towarzyszyłaby mu równoczesna wypłata odszkodowań za pańszczyznę. I gdyby w Polsce istniała w Polsce partia chłopska z prawdziwego zdarzenia, już dawno by podniosła ten postulat.

 — 
* K. Pomian, Polak Polakowi wilkiem (na urzędzie), „Gazeta Wyborcza” z 16 listopada 2007

Komentarze

Dodaj nowy

thomas  - No nie ma tak łatwo   |14.10.2008 09:32:28 Ten argument nie jest do końca poprawny, bo dotyczy przede wszystkim dziedziczenia majątku, a mniej samej idei reprywatyzacji. A to trochę co innego. Po pierwsze, reprywatyzacja może dotyczyć żyjących osób, które własną pracą zdobyły jakiś majątek; przecież niektórzy ludzie będący właścicielami odebranych majątków jeszcze żyją. Po drugie, na początku istnienia Polski Ludowej wiele majątków odebrano niezgodnie z ówczesnym prawem, ale z powodu przedawnienia restytucja jest trudna - tylko że przedawnienie nastąpiło z powodu strachu przed represjami; nie wszystkie majątki odbierano w imię sprawiedliwości. Po trzecie, skoro wiele majątków odebrano niezgodnie z przepisami, ale wielu nie odebrano, to utrzymanie dziedziczenia w kilku wypadkach, a brak restytucji w innych, byłby też pogwałceniem sprawiedliwości - zasady równego traktowania przez prawo. Prawo nie może traktować dziedziczenia wybiórczo. Po czwarte, ponieważ zwraca się majątek Kościołowi kat., ale nie osobom fizycznym, osoby fizyczne są traktowane niesprawiedliwie. Więc jeśli się zgodzić na brak reprywatyzacji, to trzeba znacjonalizować świeżo oddane Kościołowi majątki. Zasadniczo racja, że obszarnikom nie należy się danina od dawnych chłopów pańszczyźnianych i że właściciele pałaców nie zasłużyli w większości na ich restytucję - ale do tego trzeba nieco innych argumentów. Argument z samego dziedziczenia po prostu z gruba ciosany.

rebelle  - @ thomas   |14.10.2008 17:35:44 Przede wszystkim - jeśli masz lepsze argumenty, to je koniecznie podaj :-) Co do tekstu - projekt reprywatyzacji jest "hurtowy", więc i krytykuję ideę hurtowej reprywatyzacji. Poszczególne wypadki niemieszczące się w tym modelu mogą być rozpatrywane przez sądy. Argument "bywają wyjątki" można wysunąć przeciw dowolnemu ogólnemu twierdzeniu. W innych sprawach: - reprywatyzacja ściśle wiąże się z problemem dziedziczenia. osoby żyjące, którym odebrano majątki, mogły, ale nie musiały zdobyć je własną pracą. np. majątki ziemskie zbudowane były dużo wcześniej pracą kilku-kilkunastu pokoleń pańszczyźnianych chłopów. poza tym osoby te mogą (choć nie muszą) odzyskiwać majątki po to, by je przekazać w spadku. tak czy owak - jeśli nie w teraźniejszości, to w przeszłości i w przyszłości natykamy się na dziedziczenie; - nie utożsamiałbym tak wąsko prawa ze sprawiedliwością - związki między nimi są bardzo zawiłe. np. niewolnictwo było zgodne z prawem, ale nie było sprawiedliwe, podobnie wyzysk pańszczyźniany chłopów. z kolei przechowywanie zbiegłych niewolników mogło być w świetle prawa kradzieżą, ale było sprawiedliwe; - oddawanie majątków kościołowi jest w oczywisty sposób niesprawiedliwe. Z innych spraw - oczywiście krytyka reprywatyzacji jest niepełna bez krytyki samej prywatyzacji. Ale trudno otwierać wszystkie fronty jednocześnie.

thomas  - nadal słabe argumenty   |15.10.2008 10:36:43 Nie chodzi o to, że istnieją wyjątki, tylko że w tym wypadku argumentacja jest wadliwa: jeśli argumentuje się przeciw reprywatyzacji, wskazując, że jest ona szczególnym przypadkiem dziedziczenia, to następujące warunki muszą być spełnione: (1) Reprywatyzacja powinna być, przynajmniej w większości wypadków, oparta na dziedziczeniu. Wskazałem, że wiele wypadków - być może mniejszość z racji upływu czasu - to nie kwestie spadkowe. Warto zauważyć, że żyjący dziedzic, który miał majątek bez żadnych zasług ze swojej strony, nie podpadałby pod argument Adama Ostolskiego, a dopiero jego potomek. Wydaje się jednak, że istotą sprawy jest to, czy majątek był zasłużony (zdobyty własną pracą, przedsiębiorczością itd.), a kwestia dziedziczenia jest całkowicie wtórna i też podpada pod kwestię zasługi. (2) Argument z dziedziczenia jest strategicznie wadliwy, bo powinno się w takim razie obostrzyć dzisiejsze prawo spadkowe - brak działań w tym zakresie wydaje się po prostu niekonsekwencją i że mówienie o dziedziczeniu jest strategią ad hoc. Posiłkowanie się tezą, że nie można otwierać wszystkich frontów, w tym wypadku nie pomoże, bo nikt na razie np. nie mówi, że należy ograniczać prawo własności do nieruchomości, uniemożliwiając np. jego zbycie. Ograniczenie praw spadkowych w tym wypadku zaowocuje cesjami i darowiznami za życia, bo ludzie mają naturalną tendencję do wyposażania swojego potomstwa w rozmaite dobra - i żadne argumenty o niesprawiedliwości tego nie zmienią (wbrew Rawlsowi). A co do utożsamiania prawa ze sprawiedliwością, to tego nie czyniłem. Mówię tylko, że niektórym osobom po wojnie odbierano majątki zbyt małe wg ówczesnych przepisów, aby podpadały pod odpowiednie przepisy. Nierówne traktowanie w takim wypadku było często dyktowane politycznie, a osoby poszkodowane mogły być wcale nie tak majętne (posiadały tylko pół wypalonej bombą małej kamieniczki). Kwestia reprywatyzacji wiąże się z kwestią nie tyle dziedziczenia, co zasługi. Dziedziczenie to sprawa wtórna; argumentacja przeciw dziedziczeniu to argumentacja przeciwko instynktowi ludzkiemu, który każe dbać o dzieci. A instynkt na argumenty jest raczej głuchy. Trzeba znaleźć bardziej przekonujący sposób argumentowania i dojść do samej istoty rzeczy.

mojatytusicencja   |17.10.2008 04:35:22 Czy naturalna dbalosc o dzieci koniecznie musi oznaczac pragnienie przekazania im maksymalnego majatku, to nie jest tak do konca pewne. Wlasciciele wielu fortun sa odmiennego zdania i w ich srodowisku znane sa liczne przyklady, kiedy przekazanie masy pieniedzy mlodemu czlowiekowi konczylo sie dla niego tragicznie. Istnieje calkiem spora frakcja bogaczy stojaca na stanowisku, ze nalezy przekazac tylko pewien pakiet startowy umozliwiajacy rozkrecenie wlasnej dzialalnosci, reszta natomiast powinna zostac przekazana na cele spoleczne. Zdaje sie, ze miedzy innymi Gates jest zwolennikiem tego pogladu. Pamietajmy, ze wielu z tych, ktorzy doszli do majatkow doszli do nich rzeczywiscie pomyslowoscia i ciezka praca. Oznacza to, ze ciezka praca i pomyslowosc to dla nich wartosci, ktorym otrzymywanie czegos za nic mocno przeczy.

Napisz komentarz
Nick:
E-mail:	nie powiadamiajpowiadom
Strona www:
Tytu?:
UBBCode:	-kolor-jasnoniebieskiczarnyniebieskifuksjaszaryzielonyjasnozielonybordowygranatowyoliwkowyfioletowyczerwonysrebrnyturkusowybia?y?ó?ty -rozmiar-malutkima?y?rednidu?yogromny
	Prosz? wpisa? kod antyspamowy widoczny na obrazku.

Powered by !JoomlaComment 3.26

3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved.”

Na podobny temat

• TVP Info: Adam Ostolski o reprywatyzacji
• Poznań, 23 marca: „Godzina Krytyczna” o ruch lokatorskim w Polsce
• Nowa okupacja
• Erbel: Ograniczyć święte prawo własności!
• Obirek: Majątkowy samobój Kościoła