|
Chyba nietrudno przewidzieć reakcje, jakie może dziś wzbudzić świeżo wydana książka o relacjach polsko-żydowskich. Znowu? Nie wystarczy Hanny Krall, Jana Grossa, Anny Bikont, Joanny Tokarskiej-Bakir? Nie wystarczy dziesiątków książek i setek artykułów o Holokauście? Może kiedyś pomijaliśmy ten temat, ale od czasów Biednych Polaków patrzących na getto dziurę w naszej pamięci zapełniliśmy chyba z naddatkiem? Nową książkę Marii Janion Bohater, spisek i śmierć można czytać jako polemiczny komentarz do tego typu reakcji.
Pisanie o Żydach w Polsce często przyjmuje formę odkrywania niewygodnej prawdy, która ma nas skłonić do uderzenia się w piersi. Ukazywanie okrucieństwa niepamięci i zaskakujących pokładów odruchów antysemickich ma sprawić, że dojdziemy do ładu ze sprawami żydowskimi. Janion we wciągającej narracji pokazuje jak obciążony jest ten sposób rozumowania.
Weźmy pierwszy esej o Berku Joselewiczu. W dyskursie antysemickim Żydzi niezdolni są do czynów bohaterskich: zajmują ich tylko interesy, a nad honor przedkładają bogactwo materialne. Są organicznie niezdolni do heroizmu, bo zawsze starają się za pomocą jakichś sztuczek uratować skórę, co stawia ich obok polskiej wspólnoty narodowej. Opowieść o Joselewiczu pozwala rozbić ten stereotyp. Berek pełniący podczas Powstania Kościuszkowskiego rolę oficera jest zaprzeczeniem wizerunku tchórzliwego Żyda. Żydzi są więc zdolni do poświęceń i bohaterstwa. Są gotowi umierać za Polskę. Ład jest przywrócony. Tak jak istnieją bohaterowie polscy Polacy, tak istnieją bohaterowie żydowscy Polacy. A bierni zdarzają się przecież wszędzie.
Pojawia się tylko pytanie o warunki, na których odbywa się włączenie Żydów do Polskiej wspólnoty narodowej. Włączanie Żydów przez postać Berka oznacza, że Żydzi nie ginący śmiercią żołnierzy pozostają Żydami, którzy chcieli uratować swoją skórę. Oddawanie czci bohaterom powstania w getcie może być zatem narzucaniem jedynej drogi, po przejściu której Żyd staje się dla Polaka prawdziwym człowiekiem. Cała reszta pozostanie w pewnym sensie „tchórzliwymi Żydami”.
W kolejnej części książki Janion rozbiera na części antysemickie obsesje Krasińskiego. Pokazuje, jak obraz przechrztów z Nie-Boskiej Komedii nasycony jest wizjami wyuzdanych, spiskujących i podstępnych Żydów rozbijających naturalne więzi łączące panów z ich ludem. Janion dowodzi, że antysemicki dyskurs łatał napięcia związane z rozpadem społeczeństwa feudalnego. Możemy być zatem spokojni: Krasiński buduje swoje wizje, ponieważ w porównaniu do fabrykantów (często Żydów) czuje się jak lokaj.
Krasińskiemu zazwyczaj przeciwstawia się Mickiewicza, którego otwartość na Żydów ocala honor Polaków. Tylko, że Mickiewicz z pewnością miał żonę frankistkę (heretycka żydowska grupa religijna odwołująca się do kabały; jej członkowie zakładali możliwość trwania przy swej wierze mimo oficjalnej konwersji np. na katolicyzm), być może matkę, a kto wie, może nawet sam był frankistą. Najbardziej polski z poetów okazałby się kimś jednocześnie odległym. A jeśli Mickiewicz naprawdę realizował szlachetny spisek pogodzenia polskości i żydowskości?
Kiedy w ostatniej części padają wprost pytania o przyswajalność doświadczenia holokaustu wiemy już, że postulat dojścia do ładu ze sprawami żydowskimi jest przejawem etycznego grubiaństwa.
Jednocześnie wiemy też, że ze sprawami żydowskimi nie możemy przestać się konfrontować, bo: „Choć nie zawsze sobie z tego zdajemy sprawę, Zagłada Żydów określa cały dzisiejszy system kultury(…)”. Chyba nikt nie nadaje się do podjęcia tej misji tak, jak Maria Janion.
Na podobny temat
|
Order software online 
Krytyka jest prosta jak budowa cepa :...
Dlaczego seria KP dotycząca kobiet na...